JAK UNIKNĄĆ PŁACENIA ZACHOWKU?

Czy można zgodnie z prawem uniknąć obowiązku zapłaty zachowku? To jedno z najczęściej zadawanych pytań przez osoby planujące przekazanie majątku najbliższym. Choć całkowite wyłączenie prawa do zachowku nie zawsze jest możliwe, istnieją rozwiązania prawne, które – zastosowane odpowiednio wcześnie – mogą ograniczyć ryzyko przyszłych roszczeń. Sprawdź, jakie możliwości przewidują obowiązujące przepisy i kiedy warto skorzystać z pomocy prawnika.

Zachowek stanowi instytucję przewidzianą w polskim prawie spadkowym i chroniącą najbliższe spadkodawcy osoby przed całkowitym i dobrowolnym pozbawieniem możliwości dziedziczenia. Zgodnie z art. 991 § 1 kodeksu cywilnego zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni – dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach – połowa wartości tego udziału (zachowek).

Paragraf 2 wskazanego przepisu informuje natomiast, że za uprawnieniami z zachowku idą realne, przysługujące spadkobiercom roszczenia. W braku otrzymania przez uprawnionego zachowku z majątku spadkodawcy przysługiwać mu będzie (co do zasady względem spadkobiercy testamentowego) roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia.

Choć zachowek teoretycznie nie wyłącza swobody rozporządzania majątkiem przez spadkobiercę po śmierci spadkodawcy, to jednak powoduje dla spadkobiercy istotne ryzyko zgłaszania roszczeń przez uprawnionych o wypłatę zachowku. Z tego względu przyszli spadkodawcy coraz częściej zastanawiają się jak ochronić interesy spadkobierców, którym chcą przekazać majątek po śmierci, przed uszczupleniem tego majątku wskutek zgłoszenia roszczeń o wypłatę zachowku.

Testament i darowizny – dlaczego (co do zasady) nie pozwalają uniknąć zachowku?

W przypadku chęci pozostawienia przez spadkodawcę majątku określonej osobie w całości, z reguły pierwszą opcją, którą rozważa przyszły spadkodawca, jest testament. W polskim prawie przewidziano pełną swobodę dysponowania majątkiem na wypadek śmierci – spadkodawca może bowiem dowolnie określić krąg spadkobierców testamentowych, bez konieczności przewidywania jakiejkolwiek części spadku dla ustawowych dziedziców.

Pamiętać jednak należy, że swoboda dysponowania majątkiem po śmierci, co do zasady nie rozciąga się na uprawnienie spadkodawcy do pozbawienia w testamencie prawa do zachowku – jeżeli zatem uprawniony do zachowku zgłosi się do spadkobiercy testamentowego o zapłatę sumy pieniężnej niezbędnej do pokrycia lub uzupełnienia zachowku, to spadkobierca ten zobowiązany będzie tę sumę wypłacić, bez względu na postanowienia samego testamentu.

Powyższe dotyczy również darowizn – z zastrzeżeniem wyjątków określonych w art. 994 kodeksu cywilnego darowizny również ulegają doliczeniu do spadku przy obliczaniu wysokości zachowku należnego uprawnionym. Wykluczone jest zatem „rozdanie” majątku za życia spadkodawcy tak, aby zachowek przestał istnieć. W przypadku darowizn dokonanych na rzecz spadkobierców lub uprawnionych do zachowku dokonane darowizny zaliczane są zawsze, w pozostałym zakresie – jeżeli zostały dokonane nie później niż 10 lat przed śmiercią spadkodawcy.

Wydziedziczenie

Podstawowym instrumentem umożliwiającym pozbawienie uprawnionego prawa do zachowku jest tzw. wydziedziczenie. Przedmiotowa instytucja uregulowana została w art. 1008 kodeksu cywilnego, zgodnie z którym spadkodawca może w testamencie pozbawić zstępnych, małżonka i rodziców zachowku (wydziedziczenie), jeżeli uprawniony do zachowku:

• wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego;
• dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci;
• uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Art. 1008 kodeksu cywilnego zawiera zatem zamknięty katalog przyczyn wydziedziczenia. Są to jednak przesłanki bardzo ogólne, wymagające uszczegółowienia przez spadkodawcę w treści samego testamentu (zgodnie z art. 1009 kodeksu cywilnego przyczyna wydziedziczenia powinna tam zostać wskazana).

Mając powyższe na uwadze stwierdzić należy, że spadkodawca nie jest uprawniony do dowolnego wydziedziczania poszczególnych spadkobierców. W przypadku natomiast wydziedziczenia więcej niż 1 spadkodawcy przyczyna wydziedziczenia powinna być uzasadniona dla każdego ze spadkobierców z osobna. Wydziedziczenie, choć pozwala w sposób jednoznaczny pozbawić uprawnionego prawa do zachowku, ograniczone jest wyłącznie do skrajnych, szczególnie uzasadnionych przypadków i pod żadnym pozorem nie może być przez spadkodawcę traktowane jako instrument do swobodnego rozporządzania majątkiem po śmierci.

Umowa o zrzeczenie się dziedziczenia

Kolejnym instrumentem przewidzianym w kodeksie cywilnym umożliwiającym pozbawienie prawa do zachowku jest umowa o zrzeczenie się dziedziczenia. Umowa o zrzeczenie się dziedziczenia uregulowana została w art. 1048 i nast. kodeksu cywilnego i polega na tym, że spadkobierca ustawowy zawiera z przyszłym spadkodawcą umowę, na podstawie której zrzeka się on po nim dziedziczenia.

Umowa o zrzeczenie się dziedziczenia może obejmować wyłącznie zrzeczenie się prawa do zachowku w całości lub w części. Obejmuje ona również zstępnych zrzekającego się, chyba że umówili się inaczej (przykładowo – w przypadku zawarcia umowy o zrzeczenie się dziedziczenia, na podstawie której córka zrzeka się dziedziczenia po ojcu, umowa obejmować będzie również jej dzieci, wnuki, prawnuki itp.).

W przypadku zawarcia umowy o zrzeczenie się dziedziczenia pamiętać należy o wymaganej dla niej formie aktu notarialnego. Niedochowanie przewidzianej formy skutkować będzie nieważnością umowy – zrzekający się uprawniony będzie wówczas do zachowku na zasadach dotychczasowych.

W przypadku umowy o zrzeczenie się dziedziczenia, tak samo jak w przypadku wydziedziczenia, umowa ta odnosi skutki wyłącznie pomiędzy spadkodawcą a spadkobiercą zrzekającym się (i co do zasady – pomiędzy zstępnymi spadkobiercy). Pozostali uprawnieni będą mogli żądać wypłaty zachowku na zasadach dotychczasowych.

Dożywocie

Umowa dożywocia uregulowana została w art. 908 kodeksu cywilnego i zgodnie z jego treścią polega na tym, że zbywca zobowiązuje się przenieść na nabywcę własność nieruchomości a nabywca zobowiązuje się zapewnić zbywcy nieruchomości dożywotnie utrzymanie. W szczególności nabywca powinien (w braku odmiennej umowy) przyjąć zbywcę jako domownika, dostarczać mu wyżywienia, ubrania, mieszkania, światła i opału, zapewnić mu odpowiednią pomoc i pielęgnowanie w chorobie oraz sprawić mu własnym kosztem pogrzeb odpowiadający zwyczajom miejscowym.

Dożywocie jest instytucją stosowaną przeważnie w przypadku osób starszych, które z uwagi na swój stan majątkowy nie są mają możliwości się samodzielnie utrzymać – wówczas nabywca (zazwyczaj członek rodziny) zobowiązuje się zajmować taką osobą do jej śmierci w zamian za przeniesienie prawa własności.

Dożywocie jest tzw. umową wzajemną – każda ze stron zobowiązana jest do spełnienia na rzecz drugiej świadczenia, które to świadczenie jest odpowiednikiem świadczenia drugiej strony. Umowa dożywocia nie stanowi zatem umowy darowizny, która podlegałaby zaliczeniu do spadku, stąd jest ona szczególnie atrakcyjna dla osób, które chcą ochronić swój interes majątkowy i zapewnić sobie własność nabytej nieruchomości.

W przypadku umowy dożywocia pamiętać należy, że jej zawarcie prowadzi do przeniesienia własności nieruchomości – tym samym umowa dożywocia wymaga zachowania formy aktu notarialnego pod rygorem nieważności.

Polisa na życie

Polisa na życie stanowi jedno z tzw. ubezpieczeń osobowych, na podstawie, której w przypadku śmierci osoby ubezpieczonej kwota zaoszczędzona w ramach zawartej polisy zostaje wypłacona na rzecz określonego beneficjenta (uposażonego). Wypłata środków z polisy następuje z pominięciem spadkobierców ustawowych i trafia bezpośrednio na rachunek beneficjenta.

Świadczenie z ubezpieczenia na życie nie wchodzi w skład spadku i nie zostaje uwzględnione przy obliczaniu zachowku, stosownie do reguł określonych w art. 993 kodeksu cywilnego. Tym samym środki z polisy na życie pozwalają w sposób zgodny z prawem wyeliminować część pozostawionych przez spadkodawcę środków z majątku spadkowego i umożliwić ich dziedziczenie wyłącznie wskazanej przez spadkodawcę osobie.

Wraz z propozycją ubezpieczenia na życie towarzystwa ubezpieczeniowe przesyłają potencjalnym klientom Ogólne Warunki Ubezpieczenia (OWU) jak również pozostałą dokumentację ubezpieczeniową. Wskazane dokumenty zawierają nieraz liczne wyjątki w sposób istotny ograniczające odpowiedzialność ubezpieczyciela, jak również negatywne przesłanki wypłaty świadczenia na rzecz uposażonego. Warto zatem przed zawarciem umowy ubezpieczenia na życie skonsultować treść otrzymanej polisy z radcą prawnym, aby upewnić się, że zaoszczędzona w ramach polisy kwota zostanie rzeczywiście wypłacona uposażonemu.

Fundacja rodzinna

Fundacja rodzinna stanowi odrębną osobę prawną powoływaną na podstawie ustawy z dnia 26 stycznia 2023 roku o fundacji rodzinnej. Stosownie natomiast do art. 993 § 2 kodeksu cywilnego, przy obliczaniu zachowku dolicza się do spadku również fundusz założycielski fundacji rodzinnej, chyba że fundacja została ustanowiona w testamencie. W przypadku, gdy fundacja rodzinna uległa rozwiązaniu, do spadku dolicza się także mienie przekazane w związku z jej likwidacją – jednak nie wyższe niż wartość funduszu założycielskiego wniesionego przez spadkodawcę.

Pamiętać należy, że fundusz założycielski fundacji rodzinnej, jak również mienie przekazane w związku z jej rozwiązaniem, nie są doliczane do spadku:

• w przypadku fundacji rodzinnej – jeżeli fundusz założycielski został wniesiony wcześniej niż 10 lat przed dniem otwarcia spadku;
• w przypadku mienia przekazanego w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej – jeżeli osoby niebędące spadkobiercami lub uprawnionymi do zachowku otrzymały je wcześniej niż 10 lat przed dniem otwarcia spadku.

Jak zatem wskazano powyżej, sama fundacja rodzinna może w sposób istotny ograniczyć kwotę zachowku. Co więcej, beneficjentami takiej fundacji najczęściej są najbliżsi członkowie rodziny spadkodawcy (małżonek, zstępni), co sprawia, że ulokowanie majątku w tej formie pozwala zwiększyć szanse na uniknięcie konfliktów dotyczących wysokości i zakresu udziałów w spadku.

Fundacja rodzinna jest przede wszystkim interesującą alternatywą dla osób prowadzących działalność gospodarczą – jej powstanie ułatwia kontynuację prowadzenia biznesu po śmierci spadkodawcy. Jest to jednak rozwiązanie wymagające stosunkowo wysokiego wkładu, ponieważ fundusz założycielski fundacji rodzinnej nie może być niższy niż 100.000,00 zł.

Zastanawiasz się, jak uniknąć płacenia zachowku lub w jaki sposób ograniczyć ryzyko przyszłych roszczeń? Nie istnieje jedno uniwersalne rozwiązanie, ponieważ każda sytuacja majątkowa i rodzinna wymaga indywidualnej oceny. W wielu przypadkach odpowiednio zaplanowana sukcesja, umowa dożywocia, darowizna czy – w szczególnych okolicznościach – wydziedziczenie mogą znacząco wpłynąć na obowiązek zapłaty zachowku. Kluczowe jest jednak, aby wszystkie działania zostały podjęte z odpowiednim wyprzedzeniem.

Jeżeli chcesz dowiedzieć się, jak legalnie uniknąć płacenia zachowku, potrzebujesz pomocy w zaplanowaniu przekazania majątku lub bronisz się przed roszczeniem o zachowek, warto skorzystać z profesjonalnego wsparcia. Moja kancelaria przeanalizuje Twoją sytuację, wskaże najkorzystniejsze rozwiązania oraz pomoże skutecznie zabezpieczyć Twoje interesy – zarówno na etapie planowania spadku, jak i w postępowaniu sądowym.