CZYM JEST ZACHOWEK?

ZACHOWEK – WSZYSTKO, CO MUSISZ WIEDZIEĆ. W polskim prawie obowiązuje zasada swobody testowania, co oznacza, że spadkodawca może w sposób nieskrępowany rozporządzać swoim majątkiem na wypadek śmierci. Spadkodawca może do spadku powołać nie tylko osoby najbliższe, lecz także ustanowić spadkobiercę spośród osób niebędących spadkobiercami ustawowymi. W takiej sytuacji pojawia się konieczność zabezpieczenia najbliższych członków rodziny spadkodawcy przed nieuzasadnionym ich pokrzywdzeniem, które często same przyczyniają się do tworzenia i pomnażania majątku spadkowego.

Z pomocą bliskim spadkodawcy przychodzi instytucja zachowku uregulowana w art. 991-1011 kodeksu cywilnego. Na jej podstawie najbliższym członkom rodziny zmarłego przysługuje roszczenie pieniężne skierowane do spadkobierców powołanych na podstawie testamentu.

KTO JEST UPRAWNIONY DO ZACHOWKU?

Krąg osób uprawnionych do zachowku określony został w art. 991 § 1 kodeksu cywilnego. Zgodnie z brzmieniem tego przepisu do zachowku uprawnieni są zstępni, małżonek oraz rodzice spadkodawcy, którzy byliby uprawnieni do spadku z mocy ustawy. Istotne jest tym samym ustalenie, czy w danym konkretnym stanie faktycznym dane osoby uprawnione byłyby do spadku z mocy ustawy. Przykładowo, jeżeli spadkodawca pozostawił po sobie małżonka i dwoje dzieci, to uprawnionymi do zachowku nie będą rodzice spadkodawcy ani jego wnuki.

JAK OBLICZYĆ ZACHOWEK?

Aby prawidłowo obliczyć wysokość należnego zachowku należy w pierwszej kolejności ustalić przysługujący danemu uprawnionemu ułamek spadku. Zgodnie z art. 991 § 1 kodeksu cywilnego wynosi on:

• 2/3 wartości udziału spadkowego należnego przy dziedziczeniu ustawowym – jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni;
• połowa wartości udziału spadkowego – w pozostałych wypadkach.

Substrat zachowku: co to jest i jak go ustalić?

Substrat zachowku stanowi wartość majątku spadkowego jaki pozostawił po sobie spadkodawca. Wskazać przy tym należy, że w rozumieniu kodeksu cywilnego majątek spadkowy będący podstawą obliczenia zachowku nie stanowi wyłącznie aktywów pomniejszonych o ewentualne pasywa. Przy obliczaniu substratu zachowku należy wziąć również pod uwagę art. 993-995 kodeksu cywilnego, który wprowadza w tym zakresie istotne modyfikacje.

Aby określić wysokość substratu zachowku, należy najpierw ustalić 2 następujące wartości:

• Czysta wartość spadku;
• Wartość zapisów windykacyjnych i darowizn z ograniczeniami wskazanymi w art. 994 i 995 kodeksu cywilnego.

Substrat zachowku stanowić będzie sumę czystej wartości spadku i wartości darowizn i zapisów windykacyjnych.

Czysta wartość spadku jako podstawa obliczeń.

Celem obliczenia czystej wartości spadku należy od aktywów (np. nieruchomości, pieniądze) odjąć pasywa (tzw. długi spadkowe). Pamiętać przy tym należy, że do tzw. czystej wartości spadku nie dolicza się, zgodnie z art. 991 § 1 kodeksu cywilnego, zapisów zwykłych i poleceń, mimo iż formalnie wartości te stanowią długi spadkowe.

Zachowek

Doliczanie darowizn i zapisów windykacyjnych.

Do obliczonej wg wcześniejszych wskazań czystej wartości spadku doliczyć należy następnie darowizny i zapisy windykacyjne, z zastrzeżeniem art. 994 i 995 kodeksu cywilnego.

O ile w przypadku zapisów windykacyjnych ustawodawca nie wprowadził wyjątków co do ich zaliczania, o tyle w przypadku dokonywanych darowizn istnieją liczne ograniczenia, które sprawiają, że nie wszystkie dokonane darowizny brać należy pod uwagę przy obliczaniu substratu zachowku.

Art. 994 kodeksu cywilnego wskazuje, że przy obliczaniu zachowku nie należy doliczać następujących darowizn:

• Drobne darowizny, zwyczajowo przyjęte w danych stosunkach. Są to przede wszystkim prezenty z okazji uroczystości rodzinnych (przykładowo – urodziny) jak również upominki dla osoby bliskiej związane z jej osiągnięciami (przykładowo – podarunek dla dziecka od rodziców z okazji zdania egzaminu maturalnego);
• Darowizny dokonane przed więcej niż 10 laty, licząc wstecz od otwarcia spadku (tj. od momentu śmierci spadkodawcy), jeżeli obdarowanym była osoba niebędąca spadkobiercą ani osoba uprawniona do zachowku;
• Darowizny uczynione w czasie, kiedy spadkodawca nie miał zstępnych. Ustawa wskazuje tu jednak, że nie dotyczy to darowizn dokonanych na mniej niż 300 dni przed urodzeniem się zstępnego;
• Darowizny, które uczynił spadkodawca przed zawarciem małżeństwa – przy obliczaniu zachowku należnego małżonkowi.

Przy obliczaniu wartości darowizn i zapisów windykacyjnych, które dolicza się do zachowku, trzeba mieć również na uwadze art. 995 kodeksu cywilnego, który wskazuje, na jaki moment obliczyć należy wartość darowizny i zapisu windykacyjnego. Zgodnie z jego brzmieniem:

• Wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili ustalania zachowku.
• Wartość przedmiotu zapisu windykacyjnego oblicza się według stanu z chwili otwarcia spadku, a według cen z chwili ustalania zachowku.

Przykładowe obliczenie zachowku.

Spadkodawca będący wdowcem miał syna i córkę, którzy byli jedynymi dziedzicami ustawowymi. Pozostawił po sobie spadek warty łącznie 300 000 złotych. Za życia dokonał 2 darowizn na rzecz swojego przyjaciela, każda po 100 000 złotych. Darowizny dokonane zostały odpowiednio 8 i 12 lat przed śmiercią spadkodawcy. Spadkodawca sporządził testament, w którym do całości spadku powołał swojego syna. Ponadto spadkodawca w testamencie poczynił zapis windykacyjny na rzecz swojego przyjaciela w wysokości 100 000 złotych.

Obliczanie zachowku należnego córce spadkodawcy:

1. Na potrzeby niniejszego przykładu przyjmujemy, że córka nie jest małoletnia ani trwale niezdolna do pracy – tym samym przysługuje jej tytułem zachowku 1/2 wartości udziału spadkowego.
2. Córka, przy dziedziczeniu ustawowym otrzymałaby 1/2 spadku. Tym samym wysokość zachowku wynosi 1/4 całości spadku.
3. Czysta wartość spadku wynosi 200 000 złotych.
4. Do 200 000 złotych doliczamy następnie wartość zapisu windykacyjnego dokonanego przez spadkodawcę oraz wartość darowizny dokonanej 8 lat przed śmiercią. Poprzedniej darowizny nie doliczamy, ponieważ dokonana została ponad 10 lat przed śmiercią spadkodawcy a jej beneficjentem nie był spadkobierca ani osoba uprawniona do zachowku.
5. Tym samym substrat zachowku wynosi: 200 000 (czysta wartość spadku) + 100 000 (wartość darowizny dokonanej przed 8 laty) + 100 000 (wartość dokonanego zapisu windykacyjnego) = 400 000 złotych.
6. Wysokość zachowku przysługującego córce wynosi: 400 000 złotych x 1/4 = 100 000 złotych.

Zachowek

JAK DOCHODZIĆ PRAWA DO ZACHOWKU?

Roszczenie o zachowek – jak je zgłosić?

Roszczenie o zachowek przysługujące spadkobiercy należy przedstawić spadkobiercy testamentowemu a także innym osobom (w tym zapisobiorcom windykacyjnym i obdarowanym przez spadkodawcę za jego życia), które są w posiadaniu środków należnych uprawnionemu z tytułu zachowku.

Wskazać należy, że wytoczenie powództwa nie jest jedynym sposobem dochodzenia należnego zachowku. Istnieje prawdopodobieństwo, że osoba obowiązana do zapłaty zachowku nie będzie chciała ryzykować wieloletnim procesem sądowym i ponoszeniem z tego tytułu kosztów sądowych i zdecyduje się dobrowolnie zapłacić uprawnionemu należny zachowek. W tym celu sporządzić należy i przesłać osobie zobowiązanej wezwanie do zapłaty zachowku, w którym wskaże się szczegółowo podstawę prawną roszczenia oraz przysługującą kwotę tytułem zachowku. W przypadku woli zapłaty zachowku przez zobowiązanego rozważyć również należy zawarcie ugody dotyczącej zachowku, która omówiona zostanie w dalszej części artykułu.

Pozew o zachowek – kiedy i jak go wnieść?

Pozew o zachowek wnieść można do momentu przedawnienia przysługującego uprawnionemu roszczenia o wypłatę zachowku. Pozew o zachowek wnosi się, zgodnie z art. 39 kodeksu postępowania cywilnego, do sądu miejsca ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy, a jeżeli miejsca jego zwykłego pobytu w Polsce nie da się ustalić, do sądu, w którym znajduje się majątek spadkowy lub jego część.

Istotnym będzie również ustalenie, oprócz wskazanej wyżej właściwości miejscowej, ustalenie właściwości rzeczowej wytaczanego powództwa i skierowanie pozwu do sądu rejonowego bądź okręgowego. Właściwość rzeczowa, w przypadku pozwu o zachowek, ustalana jest w oparciu o kryterium wartości przedmiotu sporu. Do właściwości sądu okręgowego należą, zgodnie z art. 17 pkt 4 kodeksu postępowania cywilnego, sprawy o prawa majątkowe, w których wartość przedmiotu sporu przewyższa 100 000 złotych. Sprawy o prawa majątkowe, których wartość przedmiotu sporu jest mniejsza bądź równa kwocie 100 000 złotych, należą do właściwości sądu rejonowego.

Skierowanie sprawy do odpowiedniego sądu zależeć będzie od kwoty zachowku, która jest dochodzona pozwem. Jeżeli kwota ta jest niższa lub równa 100 000 złotych, pozew wnieść należy do sądu rejonowego, w przeciwnym wypadku pozew wnieść należy do sądu okręgowego.

Obecnie obowiązujące przepisy nie statuują obowiązku zastępstwa procesowego przez profesjonalnego pełnomocnika przy sprawach o zachowek. Powództwo o zachowek wytoczyć można w imieniu własnym, nie korzystając przy tym z pomocy adwokata, czy radcy prawnego. Pamiętać jednak należy, że profesjonalny pełnomocnik jest w stanie zdecydowanie lepiej poprowadzić sprawę niż osoba niebędąca prawnikiem i niemająca na co dzień do czynienia ze sprawami sądowymi. Rozważyć więc należy skorzystanie z fachowej pomocy prawnej celem dochodzenia należnego zachowku.

Przedawnienie zachowku: terminy i konsekwencje.

Terminy przedawnienia roszczenia o zachowek wskazane zostały w art. 1007 kodeksu cywilnego. Zgodnie z brzmieniem tego przepisu roszczenie uprawnionego z tytułu zachowku przedawnia się z upływem lat pięciu od ogłoszenia testamentu. Natomiast roszczenie przeciwko osobie zobowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanych od spadkodawcy zapisu windykacyjnego lub darowizny przedawnia się z upływem lat pięciu od otwarcia spadku (tj. od momentu śmierci spadkodawcy).

Przy obliczaniu wskazanych terminów mieć należy na względzie art. 118 zd. 2 kodeksu cywilnego, który stanowi, że w przypadku terminów 2-letnich lub dłuższych koniec terminu przedawnienia przypada na ostatni dzień roku kalendarzowego. Tym samym wskazane w art. 1007 kodeksu cywilnego terminy przedawnienia upływać będą dnia 31 grudnia roku, w którym minie 5 lat od ogłoszenia testamentu bądź otwarcia spadku.

Przedawnienie roszczenia o zachowek nie powoduje automatycznie, że roszczenie całkowicie wygasa a ewentualne świadczenie z tego tytułu stanowiłoby świadczenie nienależne. Przedawnienie roszczenia powoduje, że zobowiązany do zapłaty zachowku może w toku procesu sądowego podnieść zarzut przedawnienia. W takiej sytuacji sąd oddali powództwo a uprawniony do zachowku nie otrzyma należnej mu kwoty.

WYŁĄCZENIE I OGRANICZENIE PRAWA DO ZACHOWKU

Wydziedziczenie: kiedy jest możliwe?

Wydziedziczenie stanowi pozbawienie przez spadkodawcę w testamencie uprawnionych (tj. zstępnych, małżonka bądź rodziców) prawa do zachowku. Nie jest ono jednak możliwe w każdym wypadku, lecz wyłącznie w enumeratywnie wskazanych w art. 1008 kodeksu cywilnego okolicznościach, gdy uprawniony do zachowku:

• wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego;
• dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci;
• uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Przyczyna wydziedziczenia powinna wynikać, zgodnie z art. 1009 kodeksu cywilnego, z treści testamentu.

Na możliwość wydziedziczenia uprawnionego do zachowku istotny wpływ ma przebaczenie spadkodawcy. Nie jest bowiem możliwe, zgodnie z art. 1010 § 1 kodeksu cywilnego, wydziedziczenie uprawnionego do zachowku, jeżeli spadkodawca mu przebaczył. Wskazać również należy, że utrata przez spadkodawcę zdolności do czynności prawnych w momencie przebaczenia może zostać uznana za nieistotną. Jeżeli bowiem w chwili przebaczenia spadkodawca nie miał zdolności do czynności prawnych, to zgodnie z art. 1010 § 2 kodeksu cywilnego przebaczenie jest skuteczne, gdy nastąpiło z dostatecznym rozeznaniem.

Niegodność dziedziczenia: co oznacza?

Przesłanki niegodności dziedziczenia wskazane zostały w art. 928 kodeksu cywilnego. Zgodnie z jego brzmieniem spadkobierca uznany może zostać za niegodnego dziedziczenia, jeżeli

• dopuścił się umyślnie ciężkiego przestępstwa przeciwko spadkodawcy;
• podstępem lub groźbą nakłonił spadkodawcę do sporządzenia lub odwołania testamentu albo w taki sam sposób przeszkodził mu w dokonaniu jednej z tych czynności;
• umyślnie ukrył lub zniszczył testament spadkodawcy, podrobił lub przerobił jego testament albo świadomie skorzystał z testamentu przez inną osobę podrobionego lub przerobionego;
• uporczywie uchylał się od wykonywania wobec spadkodawcy obowiązku alimentacyjnego określonego co do wysokości orzeczeniem sądowym, ugodą zawartą przed sądem albo innym organem albo inną umową;
• uporczywie uchylał się od wykonywania obowiązku pieczy nad spadkodawcą, w szczególności wynikającego z władzy rodzicielskiej, opieki, sprawowania funkcji rodzica zastępczego, małżeńskiego obowiązku wzajemnej pomocy albo obowiązku wzajemnego szacunku i wspierania się rodzica i dziecka.

Spadkobierca uznany za niegodnego dziedziczenia traktowany jest tak jakby nie dożył otwarcia spadku. Skutki uznania spadkodawcy za niegodnego nie rozciągają się natomiast na jego zstępnych, którzy uprawnieni są do dziedziczenia ustawowego po zmarłym jak i mogą dochodzić należnego im zachowku.

W przypadku niegodności dziedziczenia występuje tożsama do wydziedziczenia instytucja przebaczenia określona w art. 930 § 1 kodeksu cywilnego, zgodnie z którą spadkobierca nie może być uznany za niegodnego, jeżeli spadkodawca mu przebaczył. Jeżeli w chwili przebaczenia spadkodawca nie miał zdolności do czynności prawnych, to zgodnie z art. 930 § 2 kodeksu cywilnego przebaczenie jest również skuteczne, gdy nastąpiło z dostatecznym rozeznaniem.

Zasady współżycia społecznego jako podstawa obrony.

Ewentualne wytoczenie powództwa o zachowek przeciwko zobowiązanemu oceniane może być nie tylko przez pryzmat przepisów szczególnych wskazanych powyżej, lecz także ogólnych instytucji prawa cywilnego, w tym art. 5 kodeksu cywilnego normującego instytucję nadużycia prawa podmiotowego. Przepis ten wskazuje, że nie można czynić ze swego prawa użytku, który by był sprzeczny ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem tego prawa lub z zasadami współżycia społecznego. Takie działanie lub zaniechanie uprawnionego nie jest uważane za wykonywanie prawa i nie korzysta z ochrony.

Przyjmuje się, że w niektórych wypadkach zasadne jest podniesienie zarzutu nadużycia prawa podmiotowego z art. 5 kodeksu cywilnego i stwierdzenie, że zapłata zachowku byłaby sprzeczna z zasadami współżycia społecznego. Przepis ten powinien być jednak stosowany wyłącznie w sytuacjach szczególnie rażących a jego zastosowanie nie powinno udaremniać celów jakie mają przepisy o zachowku (takie stanowisko przyjął m.in. Sąd Apelacyjny w Szczecinie w wyroku z dnia 07 listopada 2012 roku, sygn. akt I ACa 580/12).

ZACHOWEK A INNE INSTYTUCJE PRAWNE.

Dziedziczenie ustawowe a testamentowe.

Zachowek jest zasadniczo instytucją prawną właściwą dla porządku dziedziczenia testamentowego, gdy wskutek nabycia spadku przez dziedziców testamentowych uprawniony do zachowku nie otrzymał należnego mu udziału spadkowego.

Mogą się jednak zdarzyć przypadki, gdy pomimo braku sporządzenia testamentu uprawniony do zachowku będzie mógł dochodzić swoich roszczeń. Stać się tak może w wypadku, gdy dokonane przez spadkodawcę darowizny uszczupliły spadek na tyle, że nie wystarcza on na zaspokojenie roszczeń uprawnionych do zachowku.

Może również wystąpić sytuacja, gdy uprawniony do zachowku dochodzić będzie musiał należnej kwoty od spadkobierców ustawowych. Stać się tak może przede wszystkim w wypadku sporządzenia tzw. testamentu negatywnego, gdy spadkodawca wyłącznie wskaże, którzy ze spadkobierców ustawowych nie będą uprawnieni do dziedziczenia z jednoczesnym utrzymaniem prawa do zachowku. W takiej sytuacji uprawniony, który został pozbawiony prawa dziedziczenia po zmarłym, może żądać od pozostałych spadkobierców ustawowych należnego zachowku.

Zachowek a darowizna.

Przy obliczaniu zachowku, oprócz wskazanych wyżej 2 etapów tj. obliczenia czystej wartości spadku oraz substratu zachowku, może wystąpić jeszcze trzeci, wskazany w art. 996 § 1 kodeksu cywilnego. Polega on na tym, że na poczet należnego uprawnionemu zachowku zaliczeniu podlegają darowizny dokonane przez spadkodawcę na rzecz uprawnionego do zachowku. Ponadto zdanie drugie omawianego przepisu wskazuje, że jeżeli uprawnionym do zachowku jest dalszy zstępny spadkodawcy, to na poczet należnego mu zachowku zaliczyć należy również darowizny dokonane na rzecz jego wstępnego (przykładowo przy obliczaniu zachowku należnego wnukowi spadkodawcy na poczet zachowku należy zaliczyć darowizny dokonane na rzecz syna spadkodawcy).

Choć art. 996 § 1 kodeksu cywilnego nie stanowi tego wprost, to w doktrynie i orzecznictwie przyjmuje się, że na poczet należnego zachowku zalicza się wyłącznie te darowizny, które zaliczane przy obliczaniu substratu zachowku. Nie będą zatem na poczet zachowku doliczane darowizny określone w art. 994 kodeksu cywilnego (przykładowo na rzecz uprawnionego do zachowku zaliczane nie będą darowizny drobne, zwyczajowo przyjęte w danych stosunkach takie jak upominki urodzinowe).

Umowa dożywocia i jej wpływ na zachowek.

Istotną z punktu widzenia omawianej problematyki zachowku jest również kwestia umowy dożywocia. Zgodnie z art. 908 § 1 kodeksu cywilnego jeżeli w zamian za przeniesienie własności nieruchomości nabywca zobowiązał się zapewnić zbywcy dożywotnie utrzymanie, powinien on, w braku odmiennej umowy, przyjąć zbywcę jako domownika, dostarczać mu wyżywienia, ubrania, mieszkania, światła i opału, zapewnić mu odpowiednią pomoc i pielęgnowanie w chorobie oraz sprawić mu własnym kosztem pogrzeb odpowiadający zwyczajom miejscowym. Dożywocie zastrzec można, zgodnie z art. 908 § 3 kodeksu cywilnego, także na rzecz osoby bliskiej zbywcy nieruchomości.

Umowa dożywocia w sposób istotny różni się od umowy darowizny, której obowiązek przy obliczaniu należnego zachowku statuuje art. 994 kodeksu cywilnego. Jest to umowa dwustronnie zobowiązująca, odpłatna, gdzie z jednej strony właściciel nieruchomości zobowiązuje się przenieść na nabywcę własność nieruchomości, natomiast nabywca zobowiązuje się zapewnić właścicielowi dożywotnie utrzymanie. Gdyby zawarta została umowa darowizny, świadczenie polegające na przeniesieniu własności nieruchomości byłoby jedynym świadczeniem w tej umowie a obdarowany nie byłby zobowiązany do zapewnienia darczyńcy dożywotniego utrzymania. Tym samym wartość nieruchomości, której własność przeniesiona została w wykonaniu umowy dożywocia nie będzie uwzględniana przy obliczaniu zachowku.

JAK UNIKNĄĆ KONFLIKTÓW ZWIĄZANYCH Z ZACHOWKIEM?

Ugoda dotycząca zachowku.

Jednym ze sposobów rozwiązania mogącego zaistnieć konfliktu, pomiędzy spadkobiercą testamentowym a uprawnionym do zachowku, jest ugoda. Ugoda jest umową zdefiniowaną w art. 917 kodeksu cywilnego, który stanowi, że przez ugodę strony czynią sobie wzajemne ustępstwa w zakresie istniejącego między nimi stosunku prawnego w tym celu, aby uchylić niepewność co do roszczeń wynikających z tego stosunku lub zapewnić ich wykonanie albo by uchylić spór istniejący lub mogący powstać.

W ugodzie o zachowek zobowiązany zobowiązuje się względem uprawnionego do zapłaty określonej sumy pieniężnej tytułem przysługującego uprawnionemu roszczenia o zachowek. W przypadku ugody można ustalić, że tytułem zachowku zobowiązany przenieść może na uprawnionego nie tylko sumę pieniężną, lecz inne rzeczy ruchome bądź nieruchomości stanowiące równowartość przysługującego zachowku. Istotną korzyścią ugody jest również brak konieczności poniesienia kosztów sądowych. Ugodę strony mogą zawrzeć ponadto na każdym etapie postępowania sądowego. Mając na względzie przedstawione zalety ugody dotyczącej zachowku, warto rozważyć jej zawarcie przed wytoczeniem powództwa.

Zawarcie ugody nie wymaga co do zasady dochowania określonej formy. Może być więc ona w teorii zawarta w dowolnej formie, w tym w formie ustnej. Mając jednak na uwadze bezpieczeństwo obrotu a także doniosłość prawną zawartej ugody dotyczącej zachowku rozważyć należy co najmniej formę pisemną a najlepiej formę aktu notarialnego. W niektórych przypadkach forma aktu notarialnego będzie konieczna, w szczególności w sytuacji, gdy wskutek zawartej ugody dochodzi do przeniesienia własności nieruchomości.

Zrzeczenie się prawa do zachowku: kiedy i jak to zrobić?

Zgodnie z art. 1048 § 1 kodeksu cywilnego spadkobierca ustawowy może przez umowę z przyszłym spadkodawcą zrzec się dziedziczenia po nim. Umowa o zrzeczenie się dziedziczenia jest jedyną umową o spadek po osobie żyjącej, którą zawrzeć można zgodnie z obowiązującymi przepisami. Pozostałe umowy o spadek po osobie żyjącej są bezwzględnie nieważne.

Przyjmuje się, że umowa o zrzeczenie się dziedziczenia nie musi dotyczyć wyłącznie zrzeczenia się dziedziczenia testamentowego, lecz również samego prawa do zachowku przez uprawnionego. Tym samym za dopuszczalną uznać należy na gruncie art. 1048 § 1 kodeksu cywilnego umowę o zrzeczenie się prawa do zachowku

Przy zawieraniu umowy o zrzeczenie się prawa do zachowku strony pamiętać powinny o zachowaniu stosownej formy tej czynności. Zgodnie bowiem z art. 1048 § 1 kodeksu cywilnego umowa taka powinna być zawarta w formie aktu notarialnego.

Nic również nie stoi na przeszkodzie, by już po śmierci spadkodawcy strony zawarły umowę, w której uprawniony do zachowku zrzeka się tego prawa od spadkobiercy. Taka umowa stanowić będzie umowę o zwolnienie z długu uregulowaną w art. 508 kodeksu cywilnego.

ILE KOSZTUJE SPRAWA O ZACHOWEK?

W przypadku wytoczenia powództwa w sprawie o zachowek przez uprawnionego, powinien on się liczyć przede wszystkim z następującymi kosztami:

• opłata sądowa – przy powództwie o zachowek, tak jak w przypadku innych spraw o prawa majątkowe, pobierana jest, dla spraw o wartości przedmiotu sporu ponad 20 000 złotych, opłata stosunkowa wynosząca 5 % tej wartości, nie więcej jednak niż 200 000 złotych. W przypadku niższej wartości przedmiotu sporu pobierane są opłaty stałe wskazane w art. 13 ust. 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych;
• koszty zastępstwa procesowego – koszty te różnią się w zależności od stawek ustalonych przez pełnomocnika. Zwykle wahają się one w przedziale 5-10% wartości przedmiotu sporu.

Przykład:

Uprawniony zamierza dochodzić przed sądem wypłaty zachowku od spadkobiercy testamentowego. Wysokość zachowku wynosi 200 000,00 złotych. Wybrany przez niego radca prawny ustalił koszty zastępstwa procesowego na 8% wartości przedmiotu sporu. Tym samym uprawniony zobowiązany będzie do poniesienia opłaty sądowej w wysokości 10 000 złotych oraz kosztów zastępstwa procesowego w wysokości 16 000 złotych, co razem daje 26 000 złotych.

Wskazać jednak należy, że w przypadku wygrania przez uprawnionego sprawy o zachowek, strona przeciwna zobowiązana będzie, zgodnie z art. 98 § 1 kodeksu postępowania cywilnego, do zwrotu kosztów procesu, w tym kosztów sądowych i kosztów zastępstwa procesowego.

Instytucje prawa spadkowego wymagają, oprócz znajomości przepisów
i orzecznictwa, także wiedzy praktycznej wyniesionej z sali rozpraw. Kancelaria zapewnia pełną obsługę na każdym etapie postępowania, począwszy od porad prawnych, przygotowania odpowiednich pozwów lub wniosków, poprzez postępowanie sądowe, skończywszy na postępowaniu egzekucyjnym.

Zobacz także:
zachowek a testament notarialny,
darowizna a zachowek,
prawo dziedziczenia,
dział spadku,
stwierdzenie nabycia spadku,
odrzucenie spadku i zrzeczenie się dziedziczenia,
adwokat z urzędu.