Czy przekazanie majątku w formie darowizny pozwala uniknąć obowiązku zapłaty zachowku? Wbrew powszechnej opinii odpowiedź nie zawsze jest jednoznaczna. W wielu przypadkach darowizna może zostać doliczona do masy spadkowej, co oznacza, że uprawnieni spadkobiercy nadal będą mogli dochodzić zachowku. Sprawdź, kiedy zachowek od darowizny się należy, jakie obowiązują wyjątki i jak przepisy regulują tę kwestię.
CZYM JEST ZACHOWEK?
Zachowek stanowi instytucję przewidzianą w polskim prawie spadkowym, której celem jest ochrona najbliższych spadkodawcy przed całkowitym i dobrowolnym pozbawieniem ich możliwości dziedziczenia. Zgodnie z art. 991 § 1 kodeksu cywilnego, zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należy się – jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny jest małoletni – dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który przypadłby mu przy dziedziczeniu ustawowym. W pozostałych przypadkach uprawniony może żądać połowy wartości tego udziału, co stanowi wysokość zachowku.
Paragraf 2 wskazanego przepisu podkreśla natomiast, że uprawnienie do zachowku ma charakter realnego roszczenia. Jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku z majątku spadkodawcy, przysługuje mu – co do zasady względem spadkobiercy testamentowego – roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo jego uzupełnienia. Oznacza to, że zachowek nie jest jedynie teoretycznym prawem, lecz konkretnym roszczeniem, które może być dochodzone przed sądem.
SPOSÓB OBLICZANIA ZACHOWKU. SUBSTRAT ZACHOWKU
Aby obliczyć wysokość zachowku należną konkretnemu spadkobiercy, należy uprzednio ustalić tzw. substrat zachowku. Jest to wyjściowa kwota stanowiąca wartość majątku spadkodawcy, będąca podstawą do obliczenia kwoty należnego zachowku.
Obliczenie substratu zachowku nastąpić powinno z uwzględnieniem wskazań przewidzianych w art. 993 kodeksu cywilnego. W pierwszej kolejności ustalić należy tzw. czystą wartość spadku (tj. aktywa pomniejszone o długi spadkowe). Następnie do spadku doliczyć należy:
- darowizny dokonane przez spadkodawcę;
- zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę;
- fundusz założycielski wniesiony przez spadkodawcę (gdy fundacja nie została ustanowiona w testamencie);
- mienie w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej, o wartości nie większej niż wysokość funduszu założycielskiego fundacji rodzinnej wniesionego przez spadkodawcę.
Mając powyższe na uwadze do tzw. substratu zachowku co do zasady wlicza się wartość dokonanych przez spadkodawcę darowizn. Pojawia się więc pytanie, czy są darowizny, których nie trzeba uwzględniać przy obliczaniu zachowku.
Z pomocą przychodzi tutaj art. 994 kodeksu cywilnego, który wymienia przypadki, w których darowizny nie podlegają wliczeniu do substratu zachowku. Zaliczenie darowizny do którejkolwiek z kategorii tam przewidzianych sprawia, że taka darowizna jest irrelewantna z punktu widzenia postępowania spadkowego a obdarowany nie będzie zobowiązany do zaspokojenia jakichkolwiek roszczeń uprawnionego z zachowku.
DAROWIZNY NIEPODLEGAJĄCE ZALICZENIU
Drobne darowizny, zwyczajowo przyjęte w danych stosunkach.
Pierwszą kategorią darowizn, których nie uwzględnia się przy obliczaniu zachowku, stanowią wskazane w art. 994 § 1 kodeksu cywilnego drobne darowizny, zwyczajowo przyjęte w danych stosunkach. Tym samym, aby darowizna została zaliczona do wskazanej kategorii, powinna być:
- darowizną zwyczajowo przyjętą – tutaj w szczególności zaliczyć należy prezenty wręczane z okazji uroczystości rodzinnych (urodziny, ślub, chrzest, komunia święta), odwiedzin czy osiągnięć danej osoby (zdanie egzaminu maturalnego, ukończenie studiów);
- darowizną drobną – tutaj najważniejszym kryterium jest wartość samej darowizny, chociaż oczywiście powinna zostać ona zbadana z uwzględnieniem zwyczajów panujących w danym środowisku.
Za drobne darowizny nie mogą zostać uznane w szczególności wydatki na dzieci, związane z ich usamodzielnieniem się (np. wkład własny na mieszkanie), bez względu na fakt, że taka darowizna może zostać uznana za zwyczajowo przyjętą w danym środowisku (takie stanowisko przyjął m.in. Sąd Apelacyjny w Gdańsku w wyroku z dnia 08 lipca 2015 roku, sygn. akt V ACa 126/15).
Darowizny dokonane przed więcej niż 10 laty na rzecz osób niebędących spadkobiercami/uprawnionymi do zachowku
Kolejnym rodzajem darowizn, których nie uwzględnia się przy obliczaniu zachowku są darowizny, które łącznie spełniają następujące przesłanki:
- zostały dokonane przed więcej niż 10 laty;
- zostały dokonane na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku.
W tym przypadku obie te przesłanki powinny zostać spełnione łącznie. Wskazać tu również należy, że darowizny dokonane na rzecz spadkobierców (ustawowych lub testamentowych) lub na rzecz uprawnionych do zachowku podlegają doliczeniu niezależnie od tego, kiedy zostały dokonane.
Darowizny dokonane przez spadkodawcę w czasie, gdy nie miał zstępnych
W art. 994 § 2 w sposób odmienny uregulowany został sposób zaliczania darowizn w przypadku obliczania zachowku na rzecz zstępnych. Rozróżnia się tutaj dwie sytuacje:
- spadkodawca nie miał zstępnych w momencie dokonania darowizny – darowizna nie jest wówczas doliczana przy obliczaniu zachowku na rzecz zstępnych spadkodawcy;
- spadkodawca miał zstępnych w momencie dokonania darowizny – darowizna jest wówczas doliczana przy obliczaniu zachowku na rzecz zstępnych spadkodawcy.\
Pamiętać należy również, że momentem, od którego zalicza się darowizny przy obliczaniu zachowku na rzecz zstępnych jest upływ terminu 300 dni przed urodzeniem się dziecka – wszelkie darowizny dokonane później są już zaliczane na zasadach przewidzianych w art. 993 kodeksu cywilnego. Istotne jest również, że termin, od którego zaliczane są darowizny, biegnie od tego samego momentu dla wszystkich wstępnych – w przypadku zatem urodzenia się kolejnego dziecka wskazany termin nie biegnie na nowo a darowizny zaliczane są już automatycznie przy obliczaniu zachowku na rzecz każdego kolejnego zstępnego.
Darowizny dokonane przed zawarciem małżeństwa
Art. 994 § 3 kodeksu cywilnego wyróżnia także odrębny sposób zaliczania darowizn w przypadku obliczania zachowku na rzecz małżonka. Tutaj również mamy do czynienia z dwiema sytuacjami:
- spadkodawca dokonał darowizny przed zawarciem małżeństwa – wówczas darowizna nie jest doliczana przy obliczaniu zachowku na rzecz małżonka;
- spadkodawca dokonał darowizny po zawarciu małżeństwa – darowizna jest wówczas doliczana przy obliczaniu zachowku na rzecz małżonka.
W przypadku darowizn na rzecz małżonka w sposób odmienny kształtuje się rozpoczęcie terminu, od którego zaliczane są darowizny. W przeciwieństwie do darowizn zaliczanych na rzecz zstępnych w przypadku darowizn zaliczanych na rzecz małżonka istotna z punktu widzenia obliczenia wysokości zachowku jest wyłącznie data zawarcia małżeństwa z małżonkiem żądającym zachowku, niezależnie od tego, w ilu wcześniejszych związkach małżeńskich pozostawał spadkodawca.
PODSUMOWANIE
Darowizna nie jest prostym sposobem na uniknięcie zachowku a jej skuteczność w tym zakresie zależy nieraz od strategii samego darczyńcy jak również od czynników od niego niezależnych (w szczególności – długości życia). Katalog darowizn niepodlegających zaliczeniu przy obliczaniu zachowku jest bardzo wąski i w niektórych sytuacjach całkowicie wyłącza uwolnienie się przez obdarowanego od obowiązku zapłaty zachowku. Darowizna nie powinna być zatem traktowana jako instrument ochrony przed zachowkiem a spadkodawca powinien wybrać w tym celu inne, sprawdzone sposoby.
Jeżeli zastanawiasz się, czy przysługuje Ci zachowek od darowizny, chcesz zabezpieczyć przekazanie majątku przed przyszłymi roszczeniami lub potrzebujesz obrony przed niezasadnym żądaniem zapłaty zachowku, warto skorzystać z pomocy doświadczonej kancelarii. Kompleksowo przeanalizujemy Twoją sprawę i ustalimy, jakie prawa Ci przysługują i jakie działania będą najkorzystniejsze w Twojej sytuacji. Profesjonalne wsparcie zwiększa szanse na skuteczne dochodzenie zachowku lub obronę przed roszczeniami dotyczącymi darowizny i spadku.
