Darowizna a zachowek
Darowizna a zachówek: Po śmierci spadkodawcy może okazać się, że cały majątek, którym spadkodawca dysponował za swojego życia, został przez niego rozdysponowany, w taki sposób, że spadkobiercy nic nie otrzymają. Roszczenie spadkobiercy o zapłatę części udziału spadkowego, który by mu przypadł przy dziedziczeniu ustawowym, nazywamy zachowkiem lub potocznie zachówkiem. W niniejszym artykule dowiesz się:
- jakie prawa przysługują Ci, jeżeli zostałeś pozbawiony spadku przez to, że osoba, po której dziedziczysz, uczyniła darowizny na rzecz innych osób,
- kiedy możesz żądać zachowku od osoby obdarowanej, która nie jest spadkobiercą,
- czy wydziedziczenie uniemożliwia Ci skierowanie roszczenia o zachowek,
- ile kosztuje sprawa o zachowek.
Komu przysługuje prawo do zachowku?
Uprawnieni do zachowku są zstępni (dzieci, wnuki, prawnuki, itd.), małżonek oraz rodzice spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy.
Zachowek wynosi połowę udziału spadkowego, który przypadłby spadkobiercy przy dziedziczeniu ustawowym. W sytuacji, gdy spadkobierca jest małoletni albo niezdolny do pracy, zachowek wynosi dwie trzecie udziału spadkowego.
Warto pamiętać, że roszczenie o zachowek nie może być realizowane w każdym czasie. Ustawodawca w art. 991 par. 2 k.c. wskazał, że tylko w sytuacji, gdy uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku, czy to w postaci uczynionej przez spadkobiercę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, zapisu, świadczenia od fundacji rodzinnej, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia.
Z powyższego wynika więc, że jeżeli spadkobierca otrzymał od spadkodawcy mniej niż przysługujący mu zachowek, to ma prawo do jego uzupełnienia, przy czym roszczenie o zachowek może być dochodzone od spadkobierców. Nie oznacza to jednak, że uprawniony do zachowku pozbawiony zostaje w takim przypadku instrumentów prawnych umożliwiających mu dochodzenie zachowku od osób, które otrzymały darowiznę, a spadkobiercami nie są.
Zgodnie z art. 1000 ust. 1 k.c. jeżeli uprawniony nie może otrzymać należnego mu zachowku od spadkobiercy lub osoby, na której rzecz został uczyniony zapis windykacyjny, może on żądać od osoby, która otrzymała od spadkodawcy darowiznę doliczoną do spadku, sumy pieniężnej potrzebnej do uzupełnienia zachowku.
Jak orzekł SA w Łodzi wyr. z 14.2.2014 r., sygn. akt: I ACa 1078/13, osoba uprawniona do zachowku musi wykazać, że nie może uzyskać zaspokojenia swego roszczenia od osoby zobowiązanej z mocy art. 991 k.c. (roszczenie przeciwko zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom), następnie od osoby zobowiązanej na podstawie art. 9991 k.c. (zapisobierca windykacyjny), by móc zażądać całej lub części kwoty od obdarowanego. Oznacza to, że roszczenie o zachowek przeciwko obdarowanym (niebędącym jednocześnie spadkobiercami ustawowymi) jest możliwe, tylko w przypadku, jeżeli postępowanie o zachowek przeciwko spadkobiercom oraz zapisobiercom windykacyjnym okaże się bezskuteczne, bądź uprawniony nie otrzyma od nich całego zachowku.
Kiedy darowizny zalicza się do zachowku?
Ustalanie wysokości zachowku polega na doliczeniu do spadku darowizn i zapisów windykacyjnych dokonanych przez spadkodawcę. Zapis windykacyjny oraz darowizna dokonane przez spadkodawcę na rzecz uprawnionego do zachowku zalicza się na należny mu zachowek. Jeżeli uprawnionym do zachowku jest dalszy zstępny spadkodawcy, zalicza się na należny mu zachowek także zapis windykacyjny oraz darowiznę dokonane przez spadkodawcę na rzecz jego wstępnego (ojca, dziadka, pradziadka, itd.).
Jeżeli uprawnionym do zachowku jest zstępny spadkodawcy, zalicza się na należny mu zachowek poniesione przez spadkodawcę koszty wychowania oraz wykształcenia ogólnego i zawodowego, o ile koszty te przekraczają przeciętną miarę przyjętą w danym środowisku. Jak wynika z komentarza do art. 977 k.c. ustalenie przeciętnej miary powinno być dokonane z uwzględnieniem warunków życia konkretnej rodziny. Nie ma zatem znaczenia wysokość tych kosztów ani nawet to, że poniesione są one z dużym obciążeniem budżetu rodziny, o ile taka właśnie jest w danej rodzinie przyjęta miara dla wszystkich najbliższych. Przeciętna miara zostanie natomiast przekroczona, gdy wysoki poziom wykształcenia jednego ze zstępnych osiągnięty zostaje kosztem innych albo gdy wydatki na podwyższony poziom wykształcenia zostają poniesione jedynie dla jednego ze zstępnych. (vide: Art. 997 KC red. serii Osajda/red. tomu Borysiak 2024, wyd. 33/P. Księżak)
Których darowizn nie wlicza się do obliczenia zachowku?
Przy obliczaniu zachowku nie wszystkie darowizny będą podlegały doliczeniu do spadku. Jeżeli darowizna została dokonana:
- na rzecz osób niebędących spadkobiercami lub uprawnionymi do zachowku,
- więcej niż przed 10 laty licząc wstecz od dnia śmierci spadkodawcy,
- zwyczajowo w danych stosunkach (np. prezent urodzinowy) i jej wartość jest niewielka,
to nie będzie można jej zaliczyć do spadku.
Ponadto ustawodawca w art. 994 par. 2 k.c. wyraźnie wskazuje, że przy obliczaniu zachowku należnego zstępnemu nie dolicza się do spadku darowizn uczynionych przez spadkodawcę w czasie, gdy nie miał zstępnych. Analogiczna zasada dotyczy małżonka. Darowizny uczynione przed zawarciem związku małżeńskiego nie są wliczane do zachowku należnego małżonkowi.
Jak ustalić wartość darowizny?
Darowizny uczynione przez spadkodawcę mogą istotnie wpływać na wartość zachowku, toteż ważne jest, aby prawidłowo ustalić ich wartość. Zgodnie z ogólną zasadą wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili ustalenia zachowku. Co istotne, wartość przedmiotu zapisu windykacyjnego oblicza się według stanu z chwili otwarcia spadku (śmierci spadkodawcy), a według cen z chwili ustalania zachowku.
Przedawnienie zachowku.
Roszczenia uprawnionego z tytułu zachowku przedawniają się z upływem pięciu lat od ogłoszenia testamentu.
Wyłączenie prawa do zachowku – wydziedziczenie.
Z uwagi na to, że zachowek pełni swojego rodzaju funkcję gwarancyjną, wyłączenie prawa do zachowku obwarowane jest szczególnym instrumentem prawnym. Za taki uznaje się wydziedziczenie. Spadkodawca może w testamencie pozbawić zstępnych, małżonka i rodziców zachowku, jeżeli uprawniony do zachowku:
- wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego,
- dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci,
- uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.
Dodać należy, że powyższe przyczyny muszą wynikać bezpośrednio z testamentu. Jeżeli w testamencie spadkodawca zapomni podać przyczyn wydziedziczenia, to będzie ono nieskuteczne. Warto pamiętać, że spadkodawca nie może wskazywać w testamencie, jako przyczyny wydziedziczenia takich zdarzeń, po których relacje spadkodawcy i spadkobiercy wróciły do normy. Przykładowo, jeżeli spadkobierca uporczywie nie dopełniał względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych, ale strony ostatecznie się pojednały, to spadkodawca nie może wydziedziczyć spadkobiercy z tego właśnie powodu.
Ile kosztuje sprawa o zachowek?
Sprawa o zachowek jest co do zasady roszczeniem o zapłatę. Oznacza to, że opłata od pozwu zależna jest od wartości dochodzonego roszczenia. Zgodnie z postanowieniami ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych opłata ta kształtuje się następująco:
- do 500 złotych – w kwocie 30 złotych;
- ponad 500 złotych do 1500 złotych – w kwocie 100 złotych;
- ponad 1500 złotych do 4000 złotych – w kwocie 200 złotych;
- ponad 4000 złotych do 7500 złotych – w kwocie 400 złotych;
- ponad 7500 złotych do 10 000 złotych – w kwocie 500 złotych;
- ponad 10 000 złotych do 15 000 złotych – w kwocie 750 złotych;
- ponad 15 000 złotych do 20 000 złotych – w kwocie 1000 złotych.
W sprawach, gdy uprawniony do zachowku żąda zapłaty więcej niż 20 000 zł, opłata od pozwu wynosi 5% wartości dochodzonego roszczenia.
Zobacz także:
