Zachowek a testament notarialny: W polskim obrocie cywilnoprawnym jak dotąd nie znalazła powszechnego zastosowania praktyka sporządzania testamentów. Mimo iż wciąż stosunkowo niewielki odsetek Polaków decyduje się rozporządzić swoim majątkiem na wypadek śmierci, forma ta przybiera jednak w ostatnich latach coraz bardziej na znaczeniu. Najczęściej wybieraną formą sporządzenia testamentu jest testament notarialny, który, z racji przypisanego mu urzędowego charakteru, jest najtrudniejszy do podważenia w razie powstania wątpliwości u potencjalnych spadkobierców co do zgodności treści testamentu z faktyczną wolą spadkodawcy.
W omawianym zakresie pojawiają się jednak wątpliwości, czy sporządzenie testamentu przez spadkodawcę z całkowitym pominięciem dziedziców ustawowych sprawia, że brak jest możliwości uzyskania przez nich jakiejkolwiek części majątku spadkodawcy. Z pomocą przychodzi instytucja zachowku, która gwarantuje najbliższym członkom rodziny spadkodawcy świadczenie na wypadek, gdyby zostali oni pominięci w testamencie, bądź uwzględnieni w mniejszym zakresie niż wynika to z przysługującego im zachowku.
Co to jest zachowek?
Zachowek, jak już wcześniej wskazano, jest instytucją prawa spadkowego mającą na celu ochronę interesów najbliższych członków rodziny spadkodawcy, którym, w przypadku nieuwzględnienia ich w testamencie, przysługuje roszczenie względem spadkobierców testamentowych o zapłatę przysługującego im udziału spadkowego. Spadkodawca może więc rozporządzić swoim majątkiem na wypadek śmierci wedle własnego uznania a testament sporządzony nawet z całkowitym pominięciem spadkobierców ustawowych nie może zostać uznany z tego powodu za wadliwy. Trzeba mieć jednak na względzie, że w takim wypadku, zgodnie z art. 991§1 kodeksu cywilnego zstępni, małżonek oraz rodzice spadkodawcy uprawnieni będą do dochodzenia wypłaty od spadkodawcy należnego im zachowku. Zachowek należy się jednak wyłącznie wtedy, gdy wskazane w omawianym przepisie osoby byłyby powołane do spadku z mocy ustawy. Przykładowo wnukom nie będzie przysługiwał zachowek, jeżeli powołani do spadku z mocy ustawy będą dzieci i małżonek spadkodawcy.
Zachowek a testament notarialny: W jaki sposób obliczyć wysokość zachowku?
Wysokość zachowku należna uprawnionemu wynosi co do zasady, zgodnie z art. 991§1 kodeksu cywilnego, połowę wartości udziału spadkowego, który przysługiwałby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym. Wysokość zachowku zwiększa się do 2/3 w sytuacji, gdy uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo gdy uprawniony będący zstępnym jest małoletni.
Sam udział spadkowy obliczyć należy zgodnie ze wskazaniami z art. 992§1 kodeksu cywilnego, który stanowi, że przy ustalaniu tego udziału należy uwzględnić spadkobierców niegodnych oraz spadkobierców, którzy spadek odrzucili, natomiast nie uwzględnia się spadkobierców, którzy zrzekli się dziedziczenia albo zostali wydziedziczeni.
Przy obliczaniu wartości samego spadku na potrzeby ustalenia należnego zachowku mieć należy również na uwadze art. 993 kodeksu cywilnego. Wskazać tutaj należy przede wszystkim na § 1 omawianego przepisu, który stanowi, że przy obliczaniu zachowku nie uwzględnia się zapisów zwykłych i poleceń, natomiast dolicza się do spadku darowizny oraz zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę. Tym samym z punktu widzenia obliczenia zachowku przez uprawnionego istotnym jest nie tylko obliczenie wartości samego majątku spadkodawcy w momencie jego śmierci, lecz także weryfikacja uprzednio dokonanych darowizn.
Mimo wynikającego z art. 993 kodeksu cywilnego obowiązku doliczenia do spadku dokonanych przez spadkodawcę darowizn na potrzeby ustalenia wysokości należnego zachowku, obowiązek ten jest istotnie ograniczony przez art. 994 kodeksu cywilnego, który wskazuje jakich darowizn nie dolicza się do spadku przy obliczaniu zachowku. Są to m.in.:
- Drobne darowizny zwyczajowo w danych stosunkach przyjęte (przykładowo – podarunki wręczane z okazji urodzin członka rodziny);
- Darowizny dokonane przed ponad 10 laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, jeśli obdarowanym była osoba niebędąca spadkobiercą albo osoba nie mająca prawa do zachowku;
- Darowizny uczynione przez spadkodawcę w czasie, kiedy nie miał zstępnych – przy obliczaniu zachowku należnego zstępnemu (nie dotyczy to jednak wypadku, gdy darowizna została uczyniona na mniej niż trzysta dni przed urodzeniem się zstępnego);
- Darowizny, które spadkodawca uczynił przed zawarciem małżeństwa – przy obliczaniu zachowku należnego małżonkowi.
Czy dziedziczenie na podstawie testamentu notarialnego wyklucza otrzymanie zachowku?
Instytucja zachowku jest, jak już wcześniej wskazano, instytucją chroniącą interesy najbliższych członków rodziny spadkodawcy w przypadku, gdy spadkodawca sporządził testament i nie powołał bliskich do spadku. Koniecznym warunkiem zaistnienia po stronie spadkobierców ustawowych roszczeń z tytułu zachowku jest zatem dziedziczenie majątku spadkodawcy przez dziedziców testamentowych a nie ustawowych. Nie ma przy tym znaczenia forma sporządzenia samego testamentu – własnoręczna, forma aktu notarialnego, forma urzędowa, czy jedna z form szczególnych. Sporządzenie testamentu w formie aktu notarialnego nie wyklucza tym samym przysługującego uprawnionym roszczenia o zachowek.
Wydziedziczenie – czyli w jaki sposób pozbawić uprawnionych zachowku
Zachowek co do zasady przysługuje uprawnionym bez względu na wolę spadkodawcy, który nie może ich tego uprawnienia jednostronnie pozbawić. Są jednak pewne szczególne przypadki wskazane w art. 1008 kodeksu cywilnego, gdy spadkodawca może pozbawić uprawnionych prawa do zachowku. Możliwe jest to wtedy, gdy uprawniony do zachowku:
- wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego;
- dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci;
- uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.
Wskazać przy tym należy, że przyczyna ewentualnego wydziedziczenia powinna, zgodnie z art. 1009 kodeksu cywilnego, wynikać z treści testamentu.
Istotnym z punktu widzenia dokonanego wydziedziczenia jest również ewentualne przebaczenie spadkodawcy. Nie może on, zgodnie z art. 1010 kodeksu cywilnego, pozbawić uprawnionego prawa do zachowku, jeżeli mu przebaczył. Nie ma przy tym znaczenia ewentualna utrata przez spadkodawcę zdolności do czynności prawnych – wystarczy w takiej sytuacji, aby przebaczenie nastąpiło z dostatecznym rozeznaniem.
Zaznaczyć również należy, że dokonane przez spadkodawcę wydziedziczenie nie ma skutków względem zstępnych wydziedziczonego. Są oni, zgodnie z art. 1011 kodeksu cywilnego, uprawnieni do zachowku, chociażby wydziedziczony przeżył spadkodawcę.
Zrzeczenie się dziedziczenia
Zrzeczenie się dziedziczenia następuje na podstawie umowy pomiędzy spadkodawcą a spadkobiercą ustawowym. Stanowi ono wyjątek od ogólnej reguły wynikającej z art. 1047 kodeksu cywilnego, który za nieważną każdą umowę o spadek po osobie żyjącej.
Art. 1048§1 kodeksu cywilnego zastrzega dla umowy o zrzeczenie się dziedziczenia formę aktu notarialnego. Niedochowanie tej formy pociąga za sobą bezwzględną nieważność zawartej umowy, stąd strony przy zawieraniu umowy o zrzeczenie się dziedziczenia powinny mieć na względzie wymagania co do formy wynikające z tego przepisu.
Z punktu widzenia problematyki zachowku warto zwrócić uwagę na art. 1048§2 kodeksu cywilnego, który stanowi, że zrzeczenie się dziedziczenia może być ograniczone do zrzeczenia się tylko prawa do zachowku w całości lub w części. Umowa o zrzeczenie się prawa do zachowku, choć zbliżona pod względem swojego charakteru do instytucji wydziedziczenia, może mieć jednak zdecydowanie dalej idące skutki. Zgodnie z art. 1049 kodeksu cywilnego zrzeczenie się dziedziczenia obejmuje również zstępnych zrzekającego się, chyba że umówiono się inaczej a zrzekający się oraz jego zstępni, których obejmuje zrzeczenie się dziedziczenia, zostają wyłączeni od dziedziczenia, tak jakby nie dożyli otwarcia spadku. Tym samym zrzeczenie się prawa do zachowku przez spadkobiercę skutkować będzie pozbawieniem tego prawa także jego zstępnych, jeżeli w zawartej umowie nie postanowiono inaczej.
Zachowek a testament notarialny: Notarialny rejestr testamentów
Notarialny rejestr testamentów (NORT) jest centralnym rejestrem utworzonym
i prowadzonym przez Krajową Radę Notarialną, który ma na celu ułatwienie odnalezienia sporządzonego przez spadkodawcę testamentu i wyeliminowanie ewentualnego ryzyka, że testament pozostanie niezauważony przez spadkobierców po śmierci spadkodawcy, przez co nie będzie możliwe zrealizowanie zawartej w nim woli spadkodawcy. Przedmiotem zarejestrowania w NORT może być przede wszystkim testament sporządzony w formie aktu notarialnego. W NORT zarejestrowane mogą zostać również testamenty własnoręczne, jeżeli przechowywane są u notariusza. Pozostałe testamenty własnoręczne a także testamenty sporządzone w innych formach nie będą ujawnione w NORT, stąd niemożliwe będzie tam znalezienie informacji o ich ewentualnym sporządzeniu.
Przedawnienie roszczenia o zachowek
Moment rozpoczęcia biegu terminu przedawnienia jak i sam termin przedawnienia w przypadku roszczeń o zachowek określone zostały w art. 1007§1 kodeksu cywilnego. Zgodnie z brzmieniem wskazanego przepisu roszczenia uprawnionego z tytułu zachowku oraz roszczenia spadkobierców o zmniejszenie zapisów zwykłych i poleceń przedawniają się z upływem lat pięciu od ogłoszenia testamentu.
Zobacz także:
