Rozdzielność majątkowa po ślubie

Rozdzielność majątkowa w prawie polskim stanowi jeden z rodzajów tzw. małżeńskich ustrojów majątkowych. Zdefiniowana została w art. 51 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, który stanowi, że w razie umownego ustanowienia rozdzielności majątkowej, każdy z małżonków zachowuje zarówno majątek nabyty przed zawarciem umowy, jak i majątek nabyty później.

Powyższy przepis wyjaśnia więc podstawową różnicę pomiędzy wspólnością a rozdzielnością majątkową – w przypadku rozdzielności majątkowej nie powstaje majątek wspólny a małżonkowie zachowują swój dotychczasowy jak i przyszły majątek powstały w trakcie trwania małżeństwa.

Przed zawarciem małżeństwa małżonkowie powinni się zaznajomić z różnicami pomiędzy poszczególnymi ustrojami majątkowymi i wybrać najbardziej odpowiedni wariant – jest to bowiem decyzja brzemienna w skutki nie tylko w trakcie małżeństwa, lecz także po jego ustaniu.

Formy ustrojów majątkowych w Polsce

W polskim systemie prawnym wyróżniamy zasadniczo 2 rodzaje małżeńskich ustrojów majątkowych:

• ustawowy (wspólność majątkowa);
• umowny (wspólność majątkowa ograniczona lub rozszerzona oraz rozdzielność majątkowa tzw. zwykła i z wyrównaniem dorobków).

Wspólność ustawowa stanowi domyślny ustrój majątkowy powstający z mocy prawa z chwilą zawarcia małżeństwa. Świadczy o tym art. 31 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, który stanowi, że z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje między małżonkami wspólność majątkowa obejmująca przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków lub przez jednego z nich. Inne przedmioty niż wymienione we wskazanym przepisie nie wchodzą w skład majątku wspólnego i stanowią majątek osobisty małżonków.

Ustrój powstały w drodze ustawy nie jest jednak jedynym możliwym ustrojem. Jak już wcześniej wskazano małżonkowie, zgodnie z art. 47 § 1 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, mogą przez umowę zawartą w formie aktu notarialnego (tzw. umowa majątkowa małżeńska):

• rozszerzyć wspólność majątkową;
• ograniczyć wspólność majątkową;
• ustanowić rozdzielność majątkową;
• ustanowić rozdzielność majątkową z wyrównaniem dorobków.

Rozdzielność majątkowa scharakteryzowana została w art. 51 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym w razie umownego ustanowienia rozdzielności majątkowej, każdy z małżonków zachowuje zarówno majątek nabyty przed zawarciem umowy, jak i majątek nabyty później. Tym samym, w przeciwieństwie do ustroju wspólności majątkowej, brak jest w takim przypadku 3 majątków (majątek wspólny, majątek osobisty męża i majątek osobisty żony) a małżonkowie nadal posiadają 2 odrębne majątki.

W ramach umownych ustrojów majątkowych małżeńskich wyróżnia się jeszcze jedną formę rozdzielności majątkowej – rozdzielność majątkową z wyrównaniem dorobków. Co prawda nie powstaje tutaj majątek wspólny, jednak mamy tu do czynienia z pojęciem tzw. dorobku, który zgodnie z art. 51³ § 1 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, stanowi wzrost wartości majątku małżonka po zawarciu umowy majątkowej.

Rozdzielność majątkowa z wyrównaniem dorobków nie czyni żadnych poważnych konsekwencji dla małżonków w trakcie jej trwania, ma jednak istotne znaczenie w momencie ustania rozdzielności majątkowej. Art. 51⁴ § 1 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wskazuje bowiem, że po ustaniu rozdzielności majątkowej małżonek, którego dorobek jest mniejszy niż dorobek drugiego małżonka, może żądać wyrównania dorobków przez zapłatę lub przeniesienie prawa. Nie dochodzi więc tym samym do „automatycznego” wyrównania dorobków – małżonek, celem dochodzenia kwoty należnej z tytułu wyrównania dorobków, powinien wezwać drugiego małżonka do dokonania odpowiednich rozliczeń po ustaniu rozdzielności a w razie ewentualnej odmowy – dochodzić należności na drodze sądowej.

Sposoby ustanowienia rozdzielności majątkowej

Kolejną kwestią istotną z punktu widzenia omawianego zagadnienia jest moment ustanowienia rozdzielności majątkowej. Przyszli małżonkowie chcą nieraz uregulować wskazaną kwestię jeszcze przed zawarciem małżeństwa. W wielu wypadkach natomiast dopiero z czasem małżonkowie decydują się na takie rozwiązanie (przykładowo – w sytuacji rozpoczęcia działalności gospodarczej przez jednego z małżonków, w szczególności takiej, która obarczona jest istotnym ryzykiem). Zdarza się również, że małżonkowie decydują się, że nie chcą pozostawać w rozdzielności majątkowej lub wybrany przez nich ustrój majątkowy powinien ulec zmianie na inny, niebędący jednak wspólnością ustawową.

Z pomocą przychodzą tu również przepisy kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, który w art. 47 § 1 stanowi, że umowa majątkowa małżeńska może poprzedzać zawarcie małżeństwa. Przyjąć należy więc, że brak jest jakichkolwiek ograniczeń czasowych co do możliwości zawarcia umowy majątkowej.

Z kolei art. 47 § 2 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego stanowi, że umowa majątkowa małżeńska może być zmieniona albo rozwiązana. Tym samym w każdym czasie (zarówno jeszcze przed zawarciem małżeństwa jak i już w jego trakcie) możliwe są zmiana lub ustanie umownego ustroju majątkowego. W razie rozwiązania umowy majątkowej małżeńskiej w czasie trwania małżeństwa, powstaje między małżonkami wspólność ustawowa, chyba że strony postanowiły inaczej.

Ustanowienie rozdzielności majątkowej na podstawie umowy nie jest jedyną możliwością powstania tego ustroju. Rozdzielność majątkowa może zostać ustanowiona na podstawie orzeczenia sądu (tzw. przymusowa rozdzielność majątkowa). Stać się tak może, zgodnie z art. 52 § 1 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, wyłącznie z ważnych powodów. Choć nie wskazano, czym są owe ważne powody, w praktyce sądowej określić można szereg przykładów, w tym:

• trwonienie majątku przez jednego z małżonków;
• uzależnienia małżonka (w szczególności alkohol, narkotyki, hazard);
• długotrwała faktyczna separacja;
• ukrywanie źródeł dochodów przez jednego z małżonków budzące uzasadnione podejrzenie co do ewentualnej działalności przestępczej;
• całkowity brak woli we współdziałaniu w zarządzaniu majątkiem (przykładowo – blokowanie wszelkich ważnych zakupów, bezpodstawne wyrażanie sprzeciwu co do transakcji dokonywanych przez drugiego małżonka).

Procedura podpisania intercyzy

Umowa majątkowa małżeńska (tzw. intercyza) zawarta może być, zgodnie z art. 47 § 1 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, w formie aktu notarialnego. Jest to jedyna dopuszczalna forma zawarcia tej umowy a niedochowanie jej (przykładowo – poprzez zawarcie umowy w zwykłej formie pisemnej) sprawi, że intercyza będzie bezwzględnie nieważna. Tym samym jedyną możliwością zawarcia intercyzy jest udanie się do kancelarii notarialnej i zawarcie tam umowy przed notariuszem.

Na koszty intercyzy zawartej u notariusza składa się szereg opłat, w tym przede wszystkim tzw. taksa notarialna. W przypadku intercyzy wynosi ona maksymalnie 400,00 PLN. Spodziewać się jednak należy, że pobrana przez notariusza taksa mieścić będzie się w górnych granicach tej stawki. Do tego doliczyć należy podatek VAT naliczony od usługi notarialnej jak również koszt uzyskania wypisu (6,00 PLN netto + VAT za każdą stronę). Razem koszt zawarcia umowy majątkowej mieścić się powinien w granicach 700-800 PLN.

Przy opracowywaniu projektu intercyzy rozważyć należy jakie powinny być jej postanowienia – różnią się one bowiem znacznie w zależności od wybranego ustroju majątkowego jak i innych szczególnych uzgodnień między małżonkami. Do tych kwestii należą:

• Określenie samego ustroju (rozdzielność, rozdzielność z wyrównaniem dorobków, wspólność ograniczona lub rozszerzona);
• Zasady podziału majątku w przypadku rozwodu lub separacji (który małżonek otrzymuje, które składniki majątku);
• Kwotowe ograniczenia, co do czynności, których małżonek dokonywać może samodzielnie (np. każdy z małżonków zawierać może umowy do wartości nieprzekraczającej 50.000,00 PLN);
• Przeznaczenie majątku – intercyza określać może planowane przez małżonków przeznaczenie majątku, w szczególności planowane inwestycje;
• Rozliczenie długów – intercyza określać może sposób rozliczenia długów małżonków powstałych zarówno przed jak i w trakcie trwania małżeństwa.

Skutki prawne rozdzielności majątkowej

Zawarcie przez małżonków intercyzy i ustanowienie rozdzielności majątkowej rodzi liczne skutki w sferze majątkowej obu małżonków. Wśród nich wskazać należy przede wszystkim:

• Podział majątku osobistego i brak majątku wspólnego – stanowi to podstawową różnicę pomiędzy ustrojem wspólności i rozdzielności majątkowej. Brak jest, oprócz majątku osobistego każdego z małżonków, majątku wspólnego utworzonego co do zasady z przedmiotów nabytych przez małżonków w czasie trwania wspólności majątkowej;
• Brak odpowiedzialności za długi drugiego małżonka – kwestię odpowiedzialności za długi drugiego małżonka reguluje 41 § 1 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, który wskazuje, że jeżeli małżonek zaciągnął zobowiązanie za zgodą drugiego małżonka, wierzyciel może żądać zaspokojenia także z majątku wspólnego małżonków. Tym samym w przypadku zgody drugiego małżonka na zawarcie umowy wierzyciel uprawniony jest do zaspokojenia swojej wierzytelności zarówno z majątku osobistego małżonka, z którym zawarł umowę, jak i z majątku wspólnego. W przypadku rozdzielności majątkowej, z uwagi na brak majątku wspólnego, wierzyciel uprawniony jest do zaspokojenia swojego roszczenia wyłącznie z majątku osobistego małżonka, z którym zawarł umowę, bez względu na zgodę lub jej brak drugiego z małżonków.
• Możliwość samodzielnego zarządzania majątkiem – w przypadku wspólności ustawowej kodeks rodzinny, choć uprawnia każdego z małżonków do samodzielnego zarządu majątkiem wspólnym, to jednak w wielu wypadkach do dokonania konkretnej czynności potrzebna jest zgoda drugiego małżonka. Do tych czynności należą w szczególności:
  • zbycie, obciążenie, odpłatne nabycie nieruchomości lub użytkowania wieczystego lub oddanie nieruchomości do używania lub pobierania pożytków;
  • darowizny z majątku wspólnego, z wyjątkiem drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych (przykładowo – upominki urodzinowe).

W przypadku rozdzielności majątkowej brak jest takich ograniczeń a każde z małżonków może dowolnie rozporządzać swoim majątkiem.

Zalety i wady rozdzielności majątkowej

Podstawową zaletą rozdzielności majątkowej jest ochrona drugiego z małżonków przed ewentualnymi roszczeniami wierzycieli drugiego małżonka. W przypadku zgody jednego z małżonków na dokonanie danej czynności nie ma bowiem ograniczeń dla wierzyciela, jeżeli chodzi o majątek wspólny. W przypadku braku zgody również istnieje ryzyko uszczuplenia majątku wspólnego w zakresie, w jakim dopuszczone jest to przez art. 40 § 2 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, tj. przede wszystkim  w zakresie wynagrodzenia za pracę małżonka, który zaciągnął dług, jego dochodów uzyskanych z innej działalności zarobkowej a jeżeli wierzytelność powstała w związku z prowadzeniem przedsiębiorstwa, także z przedmiotów majątkowych wchodzących w skład przedsiębiorstwa^..

Pozostawanie w ustroju wspólności majątkowej niesie za sobą istotne ryzyko doprowadzenia do poważnych problemów finansowych obu małżonków w sytuacji, gdy sytuacja majątkowa jednego z nich jest niepewna (np. wskutek prowadzonej działalności gospodarczej). Dzieje się tak zwłaszcza ze względu na fakt, że brak jest w kodeksie rodzinnym i opiekuńczym zdefiniowanego pojęcia „zgody” na zaciągnięcie przez drugiego małżonka zobowiązania. Taka sytuacja wywoływać w praktyce może liczne wątpliwości interpretacyjne i doprowadzić do ewentualnych niekorzystnych rozstrzygnięć dla małżonków.

Rozdzielność majątkowa stanowi jednak rozwiązanie, które ma istotne wady, do których zaliczamy przede wszystkim:

• brak uwzględnienia wkładu niemajątkowego w związek małżeński – dokonany wkład przez jednego z małżonków w związek może być trudny do wycenienia w pieniądzu (przykładowo – opieka nad dziećmi, utrzymanie domu). W takiej sytuacji za niesprawiedliwy uznać należałoby podział czysto ekonomiczny opierający się wyłącznie na wypracowanym w trakcie trwania małżeństwa majątku;
• możliwość pozostawienia jednego z małżonków bez majątku lub z nieproporcjonalnie małym majątkiem w razie ustania małżeństwa. Małżonek niepracujący, który w tym czasie zajmuje się domem, czy wychowuje dzieci, otrzyma po ustaniu małżeństwa nieproporcjonalnie mały udział w majątku wspólnym w stosunku do wkładu wniesionego w związek;
• brak zaufania małżonków – rozdzielność majątkowa odbierana może być jako przejaw nieufności – zwłaszcza, gdy jej inicjatorem jest wyłącznie jeden małżonek lub jego rodzina.

W tym miejscu wskazać również należy, że rozdzielność majątkowa to nie tylko możliwości, ale również liczne ograniczenia. Do najważniejszych należą:

• utrudniony proces gromadzenia majątku – każda rzecz nabyta przez małżonków musi trafić do ich majątku osobistego, po ½ udziału (jeżeli małżonkowie daną rzecz nabywają razem, w równych częściach). Problematyczne może to być w szczególności przy nabywaniu przedmiotów majątkowych o znacznej wartości takich jak nieruchomości, czy samochody;
• brak możliwości wspólnego rozliczania podatku dochodowego – wspólne rozliczanie podatku dochodowego możliwe jest w przypadku, gdy małżonkowie pozostają we wspólności majątkowej. Brak możliwości takiego rozliczenia niekorzystnie może wypaść w szczególności, gdy istnieje znaczna dysproporcja pomiędzy dochodami małżonków a jeden z małżonków zarabia znacznie powyżej tzw. 2. progu podatkowego i zobowiązany jest płacić 32% podatku od swojego dochodu.
• konieczność dokumentowania dokonywanych nakładów – dokonywane przez małżonka nakłady zwiększać mogą wartość przedmiotu, który jest własnością drugiego małżonka (przykładowo – remont mieszkania). W takiej sytuacji w braku faktur lub innych dokumentów potwierdzających poniesione wydatki trudno będzie udowodnić poczynione przez małżonka nakłady i pomniejszony w ten sposób jego majątek.

Rozdzielność majątkowa a rozwód

W przypadku rozdzielności majątkowej kwestie majątkowe stają się zdecydowanie prostsze w razie ewentualnego rozwodu. Wszelki majątek nabyty w trakcie trwania małżeństwa przez małżonków pozostaje ich majątkiem zarówno przed jak i po rozwodzie.

Wskazana sytuacja ułatwia w sposób znaczący uniknięcie ewentualnych sporów o dorobek małżeński oraz o sam kształt majątku wspólnego. Często brak jest możliwości dokładnego ustalenia, z których środków nabyte zostały składniki majątku małżonków lub w jakiej proporcji to nastąpiło. Szczególnie problematyczne jest to przy dużych wydatkach, gdy małżonkowie przeznaczają na dany cel środki zebrane przez całe swoje życie (przykładowo – w sytuacji zakupu mieszkania).

W przypadku rozdzielności majątkowej małżonkowie, będąc współwłaścicielami majątku, są jego współwłaścicielami w częściach ułamkowych. Nie trzeba wtedy dokonać żadnej konkretnej czynności, w tym zawrzeć umowy majątkowej ani rozwodu, aby dany składnik majątku przenieść w całości na jednego z małżonków (przykładowo – małżonkowie pozostający w rozdzielności majątkowej zakupili dom mieszkalny, na skutek czego każdy z nich stał się właścicielem po ½ tego domu. Następnie małżonkowie uznali, że wskutek planowanego rozwodu dom powinien przypaść żonie. Mąż sprzedał więc żonie ½ swojego udziału w prawie własności domu i żona stała się jego wyłącznym właścicielem).

Rozdzielność majątkowa a kredyty i zobowiązania

Zasadniczo wspólność lub rozdzielność majątkowa nie wpływa na możliwość wzięcia kredytu przez małżonków – żadne przepisy nie wymagają bowiem, aby w przypadku wzięcia kredytu przez 2 osoby, kredytobiorcami musieli być małżonkowie we wspólności majątkowej. Co więcej, w ogóle brak jest wymogu, aby kredytobiorcy w ogóle pozostawali w związku małżeńskim a w praktyce występuje coraz więcej przypadków, gdy kredyt zaciągają wspólnie osoby pozostające w związkach nieuregulowanych lub rodzice z dziećmi.

Wspólność i rozdzielność majątkowa mogą w sposób znaczący oddziaływać jednak na zdolność kredytową. W przypadku, gdy małżonkowie pozostający w rozdzielności majątkowej zaciągają kredyt na nieruchomość, ich dochody przeważnie liczone są oddzielnie – każdy z nich bowiem kupuje ułamek nieruchomości (przeważnie ½) a bank weryfikuje, czy każdego z małżonków na ten ułamek stać. Może to być problematyczne szczególnie w sytuacjach, gdy istnieje znaczna dysproporcja między dochodami małżonków, w związku z czym bank może uznać zdolność kredytową jednego z nich za niewystarczającą.

Istotną kwestią, którą wskazać należy w przypadku kredytu hipotecznego jest jednak ewentualna odpowiedzialność małżonków za wynikające z tego kredytu zobowiązania. Zasadniczo w przypadku wzięcia kredytu przez oboje małżonków brak jest możliwość wyłączenia odpowiedzialności jednego małżonka – oboje są bowiem stronami umowy. Pewne różnice wystąpić mogą w przypadku, gdy tylko jeden zaciąga zobowiązanie kredytowe – rozważyć wtedy należy kwestię zgody drugiego małżonka, o czym była już mowa wyżej. W praktyce może jednak nie mieć to żadnego znaczenia – wierzyciel hipoteczny (bank) zaspokaja się bowiem nie z całego majątku dłużnika, lecz z nieruchomości obciążonej hipoteką.

Najczęstsze pytania i wątpliwości internautów (sekcja FAQ)

• Czy można ustanowić rozdzielność majątkową po ślubie? – Można. Jak już wcześniej wspomniano kodeks rodzinny i opiekuńczy nie wprowadza w tym zakresie żadnych ograniczeń. Rozdzielność majątkowa ustanowiona może zostać zarówno przed jak i po ślubie.
• Czy rozdzielność majątkowa chroni przed komornikiem? – Zasadniczo tak, ale tylko jednego małżonka i tylko w zakresie jego majątku. Tym samym w przypadku mieszkania, którego właścicielami są po ½ oboje małżonkowie, komornik uprawniony będzie do egzekucji z tej połowy, która przypada małżonkowi – dłużnikowi. Pamiętać również należy, że rozdzielność majątkowa nie uchroni małżonka przed długami zaciągniętymi przez małżonków w trakcie trwania wspólności majątkowej (jeżeli rozdzielność ustanowiona została w trakcie trwania małżeństwa) – tutaj komornik nadal uprawniony będzie do egzekucji.
• Czy intercyzę można zmienić lub odwołać? – Można. Małżonkowie mogą zarówno zmienić łączącą ich umowę majątkową jak również całkowicie tę umowę rozwiązać i powrócić do ustroju wspólności ustawowej.

Podsumowanie i porady praktyczne

Istnieje wiele przypadków, w których wspólność majątkowa stanowi rozwiązanie niekorzystne a lepszym pomysłem byłoby zawarcie umowy majątkowej i ustanowienie rozdzielności. D0 takich przypadków należą w szczególności:

• przygotowanie na ewentualny rozwód;
• chęć zachowania niezależności finansowej;
• znaczna różnica w dochodach małżonków;
• prowadzenie przez jednego z małżonków działalności gospodarczej;
• ryzyko zadłużenia jednego z małżonków z innych powodów niż działalność gospodarcza (ryzykowne inwestycje i inne przedsięwzięcia finansowe).

Powodów decyzji małżonków co do ustanowienia rozdzielności majątkowej może być wiele. Pamiętać przy tym należy, by przy całej procedurze korzystać z fachowej pomocy prawnej i wyspecjalizowanego w tym zakresie prawnika, który wskaże odpowiednie rozwiązania i wykryje ewentualne zagrożenia. Pomoc we wskazanym zakresie bez większych problemów udzielona powinna zostać przez posiadającego stosowne uprawnienia radcę prawnego lub adwokata, który może również sporządzić odpowiedni projekt umowy.

Zobacz także:
rozdzielność majątkowa,
nierówny podział majątku po rozwodzie,
pozew o alimenty,
co zwalnia z płacenia alimentów,
jak opieka naprzemienna wpływa na alimenty,