Czym jest rozdzielność majątkowa?

Rozdzielność majątkowa jest jednym z małżeńskich ustrojów majątkowych opisanych w kodeksie rodzinnym i opiekuńczym, powstającą co do zasady na podstawie zawartej między małżonkami umowy. Daje ona, spośród wszystkich umownych ustrojów majątkowych, najdalej idącą autonomię małżonkom, zapewniając, że w małżeństwie pozostaną dwa odrębne  i niezależne od siebie majątki, do których prawo będą mieli poszczególni małżonkowie, tj. majątek osobisty żony i majątek osobisty męża. Rozdzielność majątkowa nie będzie zapewniała uczestnictwa małżonków w wypracowanych zyskach a także w poniesionych w trakcie trwania małżeństwa stratach.

Różnice pomiędzy rozdzielnością a wspólnością majątkową.

Zasadniczą różnicą pomiędzy wspólnością majątkową a rozdzielnością jest sposób jej powstania. Wspólność majątkowa małżeńska jest podstawowym ustrojem regulującym relacje majątkowe pomiędzy małżonkami. Powstaje ona z mocy prawa z chwilą zawarcia małżeństwa. Jeżeli małżonkowie nie uregulują w sposób odmienny swoich stosunków majątkowych w zawieranej umowie, to właśnie ustrój wspólności ustawowej będzie obowiązywał w danym małżeństwie. Ustrój rozdzielności majątkowej nie powstaje z mocy prawa wskutek zawarcia małżeństwa a jego powstanie wynika, co do zasady, z zawartej między małżonkami umowy.

Wspólność majątkowa obejmuje przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków lub przez jednego z nich (majątek wspólny). Przedmioty majątkowe nieobjęte wspólnością ustawową należą do majątku osobistego każdego z małżonków. W ustroju wspólności ustawowej wyróżnia się trzy masy majątkowe:

  • majątek wspólny małżonków;
  • majątek osobisty męża;
  • majątek osobisty żony.

Po ustanowieniu rozdzielności nowe nabytki należą do majątków osobistych małżonków. Mogą oni kupować rzeczy wspólnie, lecz jako współwłaściciele w częściach ułamkowych. Jeżeli wcześniej istniała wspólność, samo ustanowienie rozdzielności nie dzieli zgromadzonego wcześniej majątku.

Podstawy prawne w kodeksie rodzinnym i opiekuńczym.

Zgodnie z art. 47 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (dalej: k.r.o.) małżonkowie mogą przez umowę zawartą w formie aktu notarialnego wspólność ustawową rozszerzyć lub ograniczyć albo ustanowić rozdzielność majątkową lub rozdzielność majątkową z wyrównaniem dorobków. Tym samym ustawodawca dopuszcza odstąpienie przez małżonków od zasadniczej formy ustroju majątkowego jakim jest określony w art. 31-46 k.r.o, ustrój wspólności ustawowej.

Pośród dopuszczalnych przez ustawodawcę umownych ustrojów majątkowych wyróżnia się 2 rodzaje rozdzielności majątkowej:

  • zwykła rozdzielność majątkowa uregulowana w art. 51-511 k.r.o.;
  • rozdzielność majątkowa z wyrównaniem dorobków uregulowana w art. 512-515 r.o.

Sposoby ustanowienia rozdzielności majątkowej.

Zasadniczym sposobem ustanowienia rozdzielności majątkowej jest zawarcie przez małżonków stosownej umowy w formie aktu notarialnego.

Oprócz umownej rozdzielności majątkowej istnieją pewne nadzwyczajne sytuacje, w których dojść może do ustanowienia tzw. przymusowej rozdzielności majątkowej. Powstanie przymusowej rozdzielności majątkowej, w zależności od jej przesłanek, dokonywane jest z mocy prawa bądź na podstawie stosownego orzeczenia sądu. Zgodnie z art. 52 § 1 k.r.o. z ważnych powodów każdy z małżonków może żądać ustanowienia przez sąd rozdzielności majątkowej. Za przykłady ważnych powodów na gruncie wskazanego przepisu w orzecznictwie uznaje się m.in.:

  • lekkomyślne zaciąganie trudnych do spłacenia zobowiązań;
  • trwonienie majątku np. w związku z uzależnieniem od alkoholu;
  • zaniedbywanie zarządu majątkiem wspólnym.

Ustanowienia przez sąd rozdzielności majątkowej może żądać także wierzyciel jednego z małżonków, jeżeli uprawdopodobni, że zaspokojenie wierzytelności stwierdzonej tytułem wykonawczym wymaga dokonania podziału majątku wspólnego małżonków.

Przymusowa rozdzielność majątkowa powstać może nie tylko wskutek orzeczenia sądu, lecz także z mocy prawa. Stać się tak może w następujących wypadkach:

  • w razie ubezwłasnowolnienia lub ogłoszenia upadłości jednego z małżonków;
  • w przypadku orzeczenia separacji przez sąd.

Intercyza – umowa o rozdzielności majątkowej.

Umowną rozdzielność majątkową ustanawia się w umowie majątkowej małżeńskiej, potocznie nazywanej intercyzą. Intercyza nie oznacza wyłącznie rozdzielności: może także rozszerzać lub ograniczać wspólność albo ustanawiać rozdzielność z wyrównaniem dorobków. Umowa majątkowa ustanawiająca rozdzielność majątkową powinna być zawarta w formie aktu notarialnego pod rygorem nieważności (ad solemnitatem) – tym samym niemożliwe jest zawarcie tej umowy w innej formie, na przykład pisemnej. Umowa majątkowa małżeńska zawarta może być zarówno przed zawarciem małżeństwa jak i w trakcie jego trwania. Osobno opisujemy praktyczne skutki ustanowienia rozdzielności majątkowej po ślubie.

Rozdzielność majątkowa

Rozdzielność majątkowa z wyrównaniem dorobków.

Oprócz ustanowienia tzw. zwykłej rozdzielności majątkowej małżonkowie mają możliwość ustanowienia tzw. rozdzielności majątkowej z wyrównaniem dorobków. Przez dorobek każdego z małżonków rozumie się wzrost wartości jego majątku po zawarciu umowy majątkowej.

W przypadku rozdzielności majątkowej z wyrównaniem dorobków brak jest również majątku wspólnego małżonków – istnieją wyłącznie majątki osobiste. Istotna różnica w stosunku do zwykłej rozdzielności majątkowej pojawia się natomiast dopiero z chwilą ustania rozdzielności majątkowej (przykładowo w wyniku rozwodu, separacji, śmierci jednego z małżonków, czy zawarcia nowej umowy zmieniającej lub znoszącej dotychczasowy ustrój majątkowy obowiązujący w danym małżeństwie). W takiej sytuacji  temu z małżonków, którego dorobek jest mniejszy niż dorobek drugiego małżonka może, zgodnie z art. 514 § 1 k.r.o., żądać wyrównania dorobków przez zapłatę lub przeniesienie prawa.

Proces zawarcia umowy o rozdzielności majątkowej.

Małżonkowie, chcąc ustanowić w swoim małżeństwie ustrój rozdzielności majątkowej, zobowiązani są co do zasady sporządzić odpowiednią umowę. Umowa ta zawarta może być zarówno przed zawarciem małżeństwa jak i w trakcie jego trwania – art. 47 k.r.o. wprost wskazuje, że małżonkowie nie mają ograniczeń co do zawarcia takiej umowy.

Należy przy tym wskazać, że tak samo jak zawarcie możliwe jest również rozwiązanie bądź zmiana umowy w trakcie trwania małżeństwa – małżonkowie mogą więc przykładowo zmienić ustrój ze zwykłej rozdzielności majątkowej na rozdzielność majątkową z wyrównaniem dorobków, czy rozwiązać umowę ustanawiającą rozdzielność majątkową i przywrócić ustrój wspólności ustawowej.

Rola notariusza w zawarciu umowy majątkowej.

Umowa majątkowa małżeńska zawarta powinna zostać w formie aktu notarialnego. Nie jest tym samym możliwe zawarcie tej umowy w jakiejkolwiek innej formie (na przykład pisemnej) a niedochowanie formy aktu notarialnego skutkować będzie bezwzględną nieważnością czynności prawnej.

Przy zawieraniu przez małżonków umowy majątkowej w formie aktu notarialnego na notariuszu ciążą liczne obowiązki. Nie dotyczą one wyłącznie kwestii formalnych, tj. sporządzenia aktu notarialnego w sposób wymagany przepisami prawa i zawarcia w akcie wszystkich wymaganych elementów. Notariusz ma również obowiązek zweryfikować treść zawieranych w umowie postanowień. Zgodnie bowiem z art. 80 ustawy prawo o notariacie
przy dokonywaniu czynności notarialnych notariusz jest obowiązany czuwać nad należytym zabezpieczeniem praw i słusznych interesów stron oraz innych osób, dla których czynność ta może powodować skutki prawne. Notariusz jest również obowiązany udzielać stronom niezbędnych wyjaśnień dotyczących dokonywanej czynności notarialnej.

Szczególnie istotnym jest również zwrócenie przez notariusza uwagi, czy treść zawartych w umowie postanowień jest zgodna z obowiązującymi przepisami. Notariusz bowiem obowiązany jest odmówić dokonania czynności notarialnej sprzecznej z prawem.

Koszty ustanowienia rozdzielności majątkowej.

Przy ustalaniu wynagrodzenia za dokonywane czynności notariusze nie dysponują pełną swobodą. Ograniczenia co do zastosowanych stawek taksy notarialnej wynikają z rozporządzenia ministra sprawiedliwości w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej.

Zgodnie z postanowieniami ww. rozporządzenia maksymalna stawka taksy notarialnej za sporządzenie przez notariusza umowy majątkowej małżeńskiej wynosi 400 zł. Oznacza to, że notariusz nie może pobrać kwoty wyższej niż wskazana w rozporządzeniu. Do tej kwoty doliczyć należy również opłatę za ewentualne odpisy umowy oraz należy podatek VAT.

Choć stawka 400 zł jest stawką maksymalną i notariusz może w teorii zastosować do danej umowy stawkę niższą, to jednak w praktyce rzadko się zdarza, żeby stawki stosowane przez notariuszy w sposób znaczny odbiegały od tych maksymalnych. Małżonkowie przygotować się powinni tym samym na uiszczenie taksy notarialnej w wysokości 400 zł, co wraz z należnym podatkiem VAT oraz odpisami kosztować będzie ok. 600 zł.

Jeżeli jednak małżonkowie pozostają w sporze, ustanowienie rozdzielności majątkowej może nastąpić wyłącznie w wyniku postępowania sądowego. Opłata od pozwu o ustanowienie rozdzielności majątkowej wynosi 200 zł. Podkreślić należy, że w tym postępowaniu nie zachodzi tzw. przymus adwokacko-radcowski, a zatem strona może reprezentować się sama. Koszt zastępstwa prawnego profesjonalnego pełnomocnika ustalany jest indywidualnie z klientem.

Skutki rozdzielności majątkowej.

Najważniejszym skutkiem rozdzielności majątkowej jest brak powstania majątku wspólnego małżonków po zawarciu umowy majątkowej. Każde z małżonków dalej dysponuje wyłącznie swoim majątkiem osobistym i nie jest uprawnione do dysponowania majątkiem drugiego z małżonków. Skutek ten występuje bez względu na to, czy ustanowiona rozdzielność majątkowa stanowi rozdzielność zwykłą, czy rozdzielność z wyrównaniem dorobków.

Ochrona majątku przed długami współmałżonka.

Ustrój wspólności majątkowej powoduje nie tylko powstanie określonych uprawnień u małżonków, lecz także obowiązków. Wskazać w tym miejscu należy regulację art. 41 k.r.o., który wskazuje, że jeżeli małżonek zaciągnął zobowiązanie za zgodą drugiego małżonka, wierzyciel może żądać zaspokojenia także z majątku wspólnego małżonków. Tym samym co do zasady zgoda małżonka warunkuje pociągnięcie do odpowiedzialności oboje małżonków za zaciągnięte zobowiązania.

W przypadku rozdzielności majątkowej brak jest majątku wspólnego małżonków. Nabywają oni we własnym imieniu prawa i zaciągają zobowiązania. Aby zatem możliwe było pociągnięcie do odpowiedzialności każdego z małżonków pozostających w ustroju rozdzielności majątkowej za zaciągnięte zobowiązania, każde z nich powinno być stroną zawieranej umowy. Wyjątek stanowi art. 30§1 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym oboje małżonkowie są odpowiedzialni solidarnie za zobowiązania zaciągnięte przez jednego z nich w sprawach wynikających z zaspokajania zwykłych potrzeb rodziny. Przepis ten znajduje zastosowanie, nawet gdy małżonkowie pozostają w ustroju rozdzielności majątkowej.

Wpływ na zdolność kredytową małżonków.

Zawarcie umowy ustanawiającej rozdzielność majątkową nie uniemożliwia zasadniczo zawarcia umowy kredytu hipotecznego. Obowiązujące przepisy nie zakazują udzielania kredytu małżonkom niepozostającym w ustroju wspólności majątkowej. Co więcej, umowę kredytu zawrzeć mogą wspólnie również osoby niebędące małżonkami, przykładowo rodzic z dzieckiem, czy osoby pozostające w związku nieuregulowanym.

Pozostawanie w ustroju rozdzielności majątkowej może mieć jednak istotny wpływ zdolność kredytową małżonków. Przy rozdzielności majątkowej najczęściej oblicza się zdolność kredytową indywidualnie dla każdego z nich. Następnie sumuje się obie kwoty, co daje razem wspólną zdolność kredytową.

Rozdzielność majątkowa może mieć także pozytywny wpływ na zdolność kredytową, gdy umowa zawarta ma zostać indywidualnie wyłącznie przez jednego z małżonków. Dzieje się tak zwłaszcza gdy drugi małżonek ma bardzo niskie zarobki, bądź zaciągnął już wcześniej liczne zobowiązania finansowe i ma problemy z ich terminowym regulowaniem.

Rozdzielność majątkowa a dziedziczenie.

Rozdzielność majątkowa pozostaje bez wpływu na dziedziczenie a także uprawnienie do zachowku. Małżonek pozostający w ustroju rozdzielności majątkowej również będzie miał prawo do uzyskania należnego mu udziału w spadku, bądź dochodzenia zachowku.

Małżonek, który chce pozbawić drugiego małżonka przysługującego mu udziału w spadku, bądź prawa do zachowku powinien sporządzić odpowiedni testament, w którym ustanowi dziedzicami inne osoby, bądź wydziedziczy drugiego małżonka.

Separacja faktyczna a rozdzielność majątkowa.

Zdarza się niekiedy, że małżonkowie przestają, wskutek licznych konfliktów, prowadzić wspólne gospodarstwo domowe i rozstają się. Taki stan określany jest jako separacja faktyczna. Separacja faktyczna nie wywołuje skutków prawnych, w tym w sferze ustroju majątkowego małżonków. Do powstania rozdzielności majątkowej potrzebne jest natomiast orzeczenie separacji przez sąd.

Rozdzielność majątkowa

Rozwód a podział majątku wspólnego.

Małżonkowie pozostający w ustroju wspólności majątkowej nie posiadają majątku wspólnego. Tym samym w przypadku rozwodu małżonkowie pozostają przy swoich majątkach osobistych, których wielkość jest tożsama z tą, na którą opiewały ich majątki przed rozwodem. Wyjątkiem w tym zakresie jest wspólność majątkowa z wyrównaniem dorobków – w jej wypadku małżonkowi o mniejszym dorobku przysługuje rzeczywiście roszczenie o wyrównanie tego dorobku względem drugiego małżonka.

Konieczność podziału majątku wspólnego wystąpi zatem wyłącznie wtedy, gdy ustaje ustrój wspólności majątkowej małżeńskiej. Taką sytuacją mogą być przede wszystkim śmierć, czy rozwód. Wskutek ustania wspólności majątkowej powstaje tzw. współwłasność ułamkowa. W takiej sytuacji uprawnionym do dotychczasowego majątku wspólnego przysługują odpowiedni udziały w każdym ze składników tego majątku.

W przypadku orzeczenia rozwodu nie dochodzi automatycznie do podziału majątku wspólnego – nie jest to bowiem konieczne do wydania przez sąd wyroku. Podziału majątku wspólnego dokonać może sąd na wniosek jednego z małżonków w wyroku orzekającym rozwód, jeżeli przeprowadzenie tego podziału nie spowoduje nadmiernej zwłoki w postępowaniu. Tym samym podział majątku wspólnego przez sąd w wyroku orzekającym rozwód jest co do zasady możliwy, ale w praktyce bardzo rzadko spotykany.

Upadłość i ubezwłasnowolnienie małżonka jako podstawy ustanowienia rozdzielności.

Kodeks rodzinny i opiekuńczy przewiduje przypadki tzw. przymusowej rozdzielności majątkowej. Do tych przypadków należą ubezwłasnowolnienie lub ogłoszenie upadłości jednego z małżonków.

Warto zwrócić uwagę, że w tym wypadku do powstania ustroju rozdzielności majątkowej nie potrzeba orzeczenia sądu. Rozdzielność majątkowa powstaje bowiem z mocy samego prawa.

Tak samo jak z mocy prawa rozdzielność majątkowa powstaje w przypadkach określonych w art. 53 k.r.o., tak samo wspólność ustawowa jest przywracana. Stanie się tak w razie uchylenia ubezwłasnowolnienia, a także umorzenia, ukończenia lub uchylenia postępowania upadłościowego.

Zalety i wady rozdzielności majątkowej.

Wybór ustroju rozdzielności majątkowej niesie ze sobą zarówno istotne zalety jak i wady. Pośród zalet tego ustroju wymienić można przede wszystkim:

  • niezależność małżonków – każdy z małżonków może swobodnie dysponować swoim majątkiem i nie jest wymagana do tego zgoda drugiego małżonka. Małżonek nie musi również uwzględniać sprzeciwu drugiego małżonka przy dokonywaniu określonego przesunięcia w majątku. Nie trzeba również mieć na uwadze innych ograniczeń wynikających z kodeksu rodzinnego i opiekuńczego;
  • wzajemna ochrona przed długami – jak już wcześniej wspomniano małżonkowie pozostający w rozdzielności majątkowej nie odpowiadają wzajemnie za swoje zobowiązania, chyba że są wspólnie stronami danej umowy,

Za największe wady uznać należy przede wszystkim:

  • problemy związane z własnością nieruchomości zamieszkałej przez małżonków – w przypadku nabycia przez małżonków wspólnej nieruchomości, każde z nich otrzyma 1/2 udziału w tej nieruchomości, co oznacza, że będzie mogło tym udziałem swobodnie dysponować. Może to być zagrożeniem szczególnie w wypadku, gdy w małżeństwie dojdzie do poważnego konfliktu;
  • brak możliwości sprawiedliwej partycypacji we wspólnie wypracowywanym majątku – małżonkowie często wykonują obowiązki, których nie da się w sposób jednoznaczny wycenić. Najistotniejszym z tego punktu widzenia obowiązkiem jest wychowywanie dzieci, które w sposób istotny wpływa na rozwój kariery danego małżonka i związane z tym możliwości zawodowe i zarobkowe i co za tym idzie – brak możliwości wypracowania majątku w wysokości zbliżonej do majątku drugiego małżonka.

Korzyści wynikające z rozdzielności majątkowej.

Jedną z najistotniejszych korzyści rozdzielności majątkowej jest brak konieczności dokonywania podziału majątku wspólnego po ustaniu małżeństwa. Majątek małżonków pozostaje taki sam jak przed ustaniem małżeństwa, co oszczędza długotrwałych sporów z byłym małżonkiem bądź spadkobiercami zmarłego małżonka o wysokość każdego z udziałów w majątku wspólnym i przynależne każdemu z małżonków składnika tego majątku.

Korzyścią jest również braku wpływu zobowiązań jednego współmałżonka na sytuację finansową i zdolność kredytową drugiego małżonka. Banki w takiej sytuacji nie biorą bowiem pod uwagę sytuacji finansowej tego małżonka, który nie jest stroną umowy. Tym samym małżonek posiadający problemy finansowe, w tym liczne wymagalne zobowiązania, nie będzie obciążał drugiego małżonka swoją negatywną historią finansową.

Rozdzielność majątkowa

Potencjalne trudności i ograniczenia.

Trudnością w przypadku rozdzielności majątkowej, którą mogą napotkać małżonkowie chcący wprowadzić w swoim małżeństwie rozdzielność majątkową jest podział rzeczy dotychczas stanowiących majątek wspólny. Trudność ta pojawia się w sytuacji, gdy umowa majątkowa zawierana jest nie na etapie przed zawarciem małżeństwa, lecz po jego zawarciu. Sytuacja może być szczególnie skomplikowana, gdy rozdzielność majątkowa ustanawiana jest po wielu latach od zawarcia małżeństwa a małżonkowie zdołali dokonać wielu transakcji całkowicie zmieniających ich majątki osobiste i majątek wspólny. Problematycznym może być więc ustalenie rzeczywistej wysokości majątku wspólnego i majątków osobistych tak, by odpowiednio przeprowadzić podział majątku wspólnego.

Istotnym ograniczeniem w przypadku rozdzielności majątkowej jest brak możliwości wspólnego rozliczania podatku dochodowego. Ustawa o podatku dochodowym od osób fizycznych pozwala bowiem na rozliczanie wspólne podatku dochodowego przez małżonków wyłącznie, gdy pozostają oni w ustroju wspólności ustawowej. Może to być szczególnie niekorzystne, gdy pomiędzy małżonkami zachodzi znaczna dysproporcja w osiąganych dochodach a jeden z małżonków podlega pod drugi próg podatkowy (tj. 32%). Dojść może przez to do sytuacji, gdy małżonkowie osiągają wspólnie znacznie niższy dochód ze względu na brak możliwości wspólnego rozliczania majątku.

Zniesienie rozdzielności majątkowej – czy jest możliwe?

Kodeks rodzinny i opiekuńczy nie wprowadza zakazu zmiany umowy majątkowej. Małżonkowie mogą zatem w trakcie trwania małżeństwa dowolnie modyfikować zawartą umowę majątkową.  Nie ma tym samym przeszkód, aby w drodze umowy znieść ustanowioną wcześniej rozdzielność majątkową i powrócić do ustroju wspólności ustawowej.

Instytucje prawa rodzinnego wymagają oprócz znajomości przepisów i orzecznictwa, także wiedzy praktycznej wyniesionej z sali rozpraw. Kancelaria zapewnia pełną obsługę na każdym etapie postępowania, począwszy od porad prawnych, poprzez postępowanie sądowe, na postępowaniu egzekucyjnym skończywszy.

Zobacz także:

 

Rate this post